• Maċ-ċaqċiq taċ-ċombini

    Margaret Farrugia (Photo - Fiona Vella).JPGA baby dress made from Maltese lace (Photo - Fiona Vella).JPG

    An original piece of Maltese lace (Photo - Fiona Vella).JPGA fan in Maltese lace (Photo - Fiona Vella).JPG

    Jingħad li s-sengħa tal-bizzilla ġiet introdotta f’Malta fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwann. F’dak il-perjodu, il-bizzilla kienet meqjusa bħala xi ħaġa prestiġġjuża ferm peress li kienet għalja ħafna. Kienu jilbsuha kemm l-irġiel u kif ukoll in-nisa nobbli, kollha b’kompetizzjoni bejniethom dwar kemm se jperrċu bizzilla fuq ħwejjiġhom sabiex juru kemm jesgħu bwiethom. Uħud minn dawn l-individwi għadna nistgħu narawhom jiddandnu bil-bizzilla tagħhom sal-ġurnata ta’ llum permezz tal-kwadri tagħhom li tpittru f’dawk is-snin.

    Illum is-sinifikat tal-bizzilla nbidel ħafna u daqstant ieħor il-moda tagħha. M’għadikx tara rġiel jilbsu l-bizzilla u n-nisa li jżejjnu biha l-ħwejjeġ tagħhom, naqsu ferm. Nazzarda biex ngħid illi ħafna minna, ngħoddu l-bizzilla bħala xi ħaġa ta’ dari, filwaqt li nqisu lin-nisa li jaħdmu l-bizzilla fuq it-trajbu bħala rappreżentazzjoni ta’ sengħa tradizzjonali.

    Esebizzjoni u kompetizzjoni tal-bizzilla fil-Każin Malti

    Madanakollu, hekk kif il-ġimgħa li għaddiet mort inżur l-esebizzjoni tal-bizzilla li kien hemm fil-Każin Malti, l-Belt Valletta, fejn iltqajt mal-organizzatriċi tagħha, Margaret Farrugia, intbaħt li kelli idea pjuttost żbaljata dwar il-valur kontemporanju tal-bizzilla u s-sengħa tagħha.

    Nibda biex insemmi illi l-faxxinu tal-arkitettura u tal-ambjent tal-Każin Malti xeraq ferm ma’ din l-esebizzjoni rikka li kienet tikkonsisti minn madwar 150 biċċa xogħol tal-bizzilla. Infatti waqt din l-intervista, smajt kummenti favorevoli ħafna mill-pubbliku li attenda.

    Kien hemm kemm Maltin u kif ukoll barranin li daħlu jiflu l-bizzilla esebita. Fost dawn, sirt naf li kien hemm ukoll uħud mill-parteċipanti ta’ din l-esebizzjoni, li kienet ukoll kompetizzjoni, li kienu qegħdin jixtarru aktar mill-qrib liema kienu l-isbaħ biċċiet fil-fehma tagħhom.

    “L-għan prinċipali ta’ din il-kompetizzjoni huwa li naraw lin-nies jikkompetu bejniethom dwar min se joħroġ bl-iktar bizzilla oriġinali u sabiħa,” stqarret Margaret. “Kien hemm żmien meta l-bizzilla kienet ser tmut mewta naturali minħabba li beda jonqos l-interess fiha. Iżda llum hawn numru ta’ individwi li qed jipprowovuha mill-ġdid u b’hekk l-involviment fis-sengħa tal-bizzilla qiegħed jerġa’ jitrawwem.”

    Din il-kompetizzjoni tal-bizzilla bl-isem ta’ The Malta Lace Competition ġiet imnhedija għall-ewwel darba tmien snin ilu mill-Markiż Nicholas De Piro.

    “Il-bizzilla minn dejjem kienet għal qalbi iżda kien meta ltqajt ma’ żewġi li bdejt nersaq lejha aktar mill-qrib. Maż-żmien tgħallimt is-sengħa tal-bizzilla u mbagħad għent lil ħaddieħor jitħarreġ fiha. Kont ukoll nifforma parti mill-bord li rregolarizza l-kriterji li jiddefinixxu l-bizzilla Maltija u li waqqaf il-Malta Lace Standard. Għal xi żmien kont ukoll responsabbli mill-assessjar tar-rapporti tal-istudenti tas-City & Guild Creative Skills Certification – Regional Bobbin Lace. Fis-sena 2000 twaqqfet il-Malta Lace Guild u għal disgħa snin konsekuttivi organizzajt l-esebizzjoni bl-isem Malta Lace Day,” spjegatli Margaret.

    “Ormaj kelli esperjenza ta’ aktar minn 40 sena fil-qasam tal-bizzilla u għalhekk, darba minnhom, il-Markiż Nicholas De Piro stedinni biex nibda nieħu ħsieb proġett li hu ħareġ bih. Il-Markiż għandu għal qalbu ħafna s-sengħa tal-bizzilla u bħali kien kuntent li din kienet reġgħet bdiet tqum fuq saqajha. Madanakollu hu xtaq joħloq xi tip ta’ inċentiv sabiex jitħajjru aktar nies lejn il-bizzilla u b’hekk nibtet l-idea ta’ din il-kompetizzjoni. Kien b’hekk li jiena sibt ruħi norganizza l-esebizzjoni/kompetizzjoni The Malta Lace Competition.”

    “Għal dawn l-aħħar snin, il-kompetituri kienu jġibu x-xogħolijiet tagħhom f’Casa Rocca Piccola u mbagħad dawn kienu jiġu esebiti f’żewġt ikmamar ta’ din id-dar ħalli l-parteċipanti jkunu jistgħu jaraw ix-xogħolijiet li jkunu ttellgħu. Pero’ meta bdejna naraw l-interess dejjem jiżdied, tant li dawn il-kmamar ma baqgħux jesgħuna, xtaqna nsibu post akbar sabiex idealment anki l-pubbliku jkun jista’ jżur dawn ix-xogħolijiet. B’hekk, għall-ewwel darba dis-sena, ftaħna l-esebizzjoni fil-Każin Malti u ninsabu kuntenti ferm bl-ammont ta’ nies li qed iżuruha.”

    Il-Ħadd li għadda aktar minn 30 rebbieħ ta’ diversi kategoriji qasmu bejniethom bi €3000 premijiet li sponsorja HSBC Bank (Malta) għal din il-kompetizzjoni.

    In-negozju tal-bizzilla fis-snin ta’ qabel

    Intant, waqt din id-diskussjoni Margaret qaltli li minn ċkunitha kienet tħossha affaxxinata meta kienet tara n-nisa Għawdxin jaħdmu l-bizzilla quddiem il-bieb tad-dar tagħhom.

    “Kont nintilef inħares lejhom u kont nistagħġeb kif jirnexxielhom ilaħħqu ma’ dawk il-mijiet ta’ ċombini li jkollhom imdendlin. Darba minnhom iltqajt ma’ anzjan Għawdxi u staqsejtu jekk kienx hemm xi ħadd li jgħallem il-bizzilla. Hu laqqgħani ma’ waħda u għalkemm għall-ewwel bżajt li ma kienx ser jirnexxieli nitgħallem, ma domtx ma sibt irkaptu,” ftakret Margaret.

    “Fis-snin 30, il-familja ta’ żewġi kellhom casa bottega quddiem il-knisja tal-Karmnu fi Strada Teatru, l-Belt. Huma kienu jimpurtaw id-drappijiet u l-ħajt tal-bizzilla u anki jbiegħu l-bizzilla. Dak iż-żmien, kienet xi ħaġa komuni li wieħed ikun joqgħod fis-sular ta’ fuq, filwaqt li s-sular t’isfel tad-dar ikun ħanut.”

    Ftit ftit Margaret ġiet introdotta wkoll f’dax-xogħol hekk kif f’xi Sibtijiet, bdiet titla’ Għawdex ma’ xi ħadd minn ħutha ħalli twassal l-ordnijiet tal-ħajt tal-bizzilla lin-nisa Għawdxin. U minn hemm bdiet tifhem aħjar kemm kienet tinħadem il-bizzilla f’Għawdex u kif kienet qed tiġi kkumerċjalizzata.

    It-tpartit tal-bizzilla mal-merċa

    “Niftakar li fis-snin sittin, fost il-klijenti tagħna kien hemm Għawdxi, ċertu Ġużeppi l-Qass, li kellu ħanut tal-merċa fi Pjazza Savina r-Rabat, Għawdex. Dan kellu ftehim man-nisa Għawdxin sabiex huma jkunu jistgħu jpartu l-bizzilla li kienu jaħdmu ġewwa d-djar tagħhom mal-prodotti tal-merċa fil-ħanut tiegħu. Imbagħad hu kien jinżel Malta darba fil-ġimgħa b’din il-bizzilla sabiex ibiegħha fil-ħanut ta’ Fedele, li kien in-nannu ta’ żewġi,” bdiet tirrakkuntali Margaret.

    “Imbagħad aħna konna ngħaddu din il-bizzilla lill-kunventi tas-sorijiet sabiex dawn jimmuntawha fuq id-drapp bl-idejn ħalli b’hekk inżommu l-prestiġju tal-prodott li jibqa’ kollu kemm hu maħdum bl-idejn. Wara, konna nbiegħu dawn il-prodotti lill-Maltin jew lit-turisti.”

    Meta miet Fedele, dan il-ħanut għalaq u minflok, Margaret baqgħet tieħu ħsieb ix-xogħol tal-bizzilla mid-dar tagħha.

    Il-bizzilla bħala parti mill-wirt kulturali tagħna

    “Jiena għadni għaddejjha b’dax-xogħol għax nemmen bis-sħiħ li m’għandniex inħallu dan il-wirt kulturali tagħna jintilef. M’għandix ħanut imma n-nies jafu bija u naħdem skont l-ordnijiet li jkolli. Meta jkolli ordnijiet kbar, għandi wkoll lista ta’ nisa li jaħdmu bizzilla sabiħa u nqassam ix-xogħol bejnietna kif ikun jeħtieġ biex inlaħħqu mat-talba ta’ dak li jkun.”

    Infatti l-fama ta’ Margaret waslet ukoll s’għand l-ogħla awtoritajiet lokali hekk kif mhux darba u tnejn li xogħolijietha jiġu ordnati mill-Gvern Malti sabiex dawn jiġu rregalati lid-dinjitarji li jżuru pajjiżna.

    “Għandi l-unur ngħid ukoll illi diversi palazzi hawn Malta, fosthom dak ta’ San Anton u Verdala, huma armati bil-bizzilla tiegħi. Barra minn hekk, kelli l-privileġġ illi naħdem il-bizzilla għall-ilbies formali tal-ewwel imħallef mara, Anna Felice, fejn ix-xogħol sar b’disinn tiegħi li kien jinkorpora fih fjuri, is-salib ta’ Malta u għamla ta’ miżien tal-ġustizzja bi stil barokk.”

    “Intant, is-sena li għaddiet ħdimt ukoll il-bizzilla għal velu tat-tieġ fejn ikkuppjajt fjura mill-libsa u mbagħad ħdimt fjura wara fjura matul il-bordura kollha. Domt madwar ħames xhur għaddejjha fuqu fejn b’kollox ħadt mat-800 siegħa!”

    Meta wieħed jagħraf l-ammont ta’ siegħat li jirrikjedi dan ix-xogħol jifhem aħjar il-għala l-bizzilla hija meqjusa bħala xi ħaġa rikka u ta’ valur.

    “Il-bizzilla trid ħafna passjoni u mħabba biex taħdimha għax tirrikjedi ħafna attenzjoni u ħin. Imma mbagħad, meta tara l-oġġett lest, jagħtik sodisfazzjon kbir, mhux biss għax jiġi sabiħ iżda wkoll għax taf li permezz tiegħu, inti qed iżżomm ħajja tradizzjoni antika Maltija,” saħqet Margaret.

    It-tagħlim tal-bizzilla

    Skoprejt li Margaret għadha tgħallem il-bizzilla privatament u għalhekk staqsejtha x’età u x’karatteristiċi jrid ikollu persuna biex jitħajjar għal din is-sengħa.

    “M’hemm l-ebda limitu ta’ età. Infatti, mhux darba u tnejn li jipparteċipaw it-tfal f’din il-kompetizzjoni u naturalment, biex nagħmlulhom il-qalb, aħna naġevolawhom daqsxejn,” qaltli. “Anki xi rġiel hemm li jaħdmu l-bizzilla u infatti dis-sena għandna xi xogħol li nħadem mill-irġiel. Però l-maġġoranza huma nisa ta’ bejn il-35 u l-65 sena.”

    Għalkemm forsi hemm min minnkhom li huwa xi ftit nervuż u allura jaħseb li dax-xogħol ma jgħoddx għalih, Margaret żguratni illi fir-realtà l-ħidma tal-bizzilla tikkalmak peress li jkollok bżonn tikkonċentra ħafna fuq li qed tagħmel. U b’hekk għal ftit tal-ħin, tkun tista’ tinsa l-problemi l-oħra kollha.

    Bejn bizzilla u oħra

    Aħna u nduru mal-bizzilla esebita, Margaret bdiet tfehemni aktar fid-dettall dwar id-differenza li kien hemm bejn xogħol u ieħor. F’ħin minnhom, waqafna quddiem libsa tal-magħmudija maħduma b’ħajt ta’ kulur abjad silġ li kienet tidher fina mmens.

    “Tidher daqstant fina għax hija maħduma b’ħajt irqiq ħafna. Dan it-tip ta’ ħajt jagħti lill-oġġett aktar preġju minħabba li huwa aktar metikoluż biex taħdmu u għalhekk ix-xogħol jieħu aktar żmien. Apparti minn hekk, min ħadem din il-libsa, għaqqad b’galbu kbir l-istrixxi tal-bizzilla flimkien sabiex ipproduċa din il-meravilja,” urietni kburija Margaret.

    Biex inkun nista’ nifhem aktar xi trid tgħid, hija ħaditni nara xogħol li kien maħdum b’ħajt eħxen u hemmhekk stajt nikkonferma illi għalkemm il-bizzilla xorta waħda kienet sabiħa, id-dettall ma kienx qed joħroġ ċar daqs kemm kien f’xogħolijiet oħra fejn intuża ħajt irqaq.

    “Dawn huma l-karatteristiċi li jkunu qed iħarsu lejhom dawk li jiġġudikaw ix-xogħolijiet rebbieħa. Il-materjal li jintuża għal bizzilla jaffetwa ħafna x-xogħol finali. Ngħidu aħna l-ħajt tal-għażel iżomm il-bizzilla wieqfa u sabiħa, mentri l-qoton iħalli xogħol mitluq.”

    Innutajt li kien hemm bizzilla ta’ kuluri diversi u kelli kurżità jekk dan jaffetwax il-valur tal-oġġett.

    “Il-kuluri li jintużaw ma jagħmlu l-ebda differenza fil-valur. Però, jista’ jkun li l-bizzilla s-sewda hija xi ftit aktar apprezzata minħabba li mhux kulħadd kapaċi jaħdimha. L-iswed hu kulur imprekattiv biex taħdem bih u trid tkun tassew professjonali biex taħdmu. Infatti, ftit huma li jużaw dak il-kulur u għalhekk il-bizzilla ta’ dak il-lewn hija mfittxija ferm minn uħud.”

    Xtaqt naf jekk hemmx differenza bejn il-bizzilla Maltija, dik Għawdxija u dik barranija.

    “M’hemmx differenza bejn il-bizzilla Maltija u dik Għawdxija, ħlief li l-Għawdxin tgħallmu jikkummerċjalizzawha aktar minna l-Maltin. Madanakollu hemm varjanza bejn il-bizzilla Maltija u dik barranija minħabba li nużaw tip ta’ trajbu differenti,” fehmitni Margaret.

    “It-trajbu tagħna huwa magħmul miz-zkuk tal-iżbul imnixxef. Għandu forma pjuttost dejqa u huwa twil madwar 22 pulzier. Għaldaqstant, il-bizzilla li nipproduċu aħna hija magħrufa bħala ‘continuous lace’ għax tinħadem għad-dritt u tibqa’ nieżla fit-tul. Dan ifisser li aħna ma nistgħux indawwru t-trajbu u nkabbru l-bizzilla kemm irridu, kif jagħmlu f’pajjiżi oħra bi trajbi differenti.”

    Margaret spjegatli kif l-għodda prinċipali fis-sengħa tal-bizzilla huma t-trajbu, iċ-ċombini, il-labar, il-ħajt u x-xempju (id-disinn).

    “Il-bizzilla hija maħduma b’żewġ tipi ta’ punti li huma: il-punt u n-nofs punt. Dan tal-aħħar joħloq toqba. U mbagħad skont kif iddawwar iċ-ċombini joħroġ id-disinn.”

    Il-valur tal-bizzilla llum

    Fl-esebizzjoni kien hemm kull xorta ta’ xogħol. Lili laqtitni ferm umbrella kbira tal-bizzilla li ridt sebgħa għajnejn biex tħares lejha, aħseb u ara biex taħdimha! Pero’ kien ghad fadalli mistoqsija ttambar f’moħħi: il-bizzilla għadha valida llum?

    “Jien għandi kollezzjoni kbira ta’ bizzilla u jekk tiġi d-dar, qisha mużew. Għaldaqstant, kull fejn insib opportunità nħobb nilbes il-bizzilla. Għandi kappa tal-bizzilla li tiġbed tassew l-għajn u ħafna jistaqsuni dwarha meta noħroġ biha,” qaltli Margaret. “Hija ħasra meta wieħed ikollu xi bizzilla antika u jħalliha magħluqa ġo xi kexxun għax hekk tittebba’ biss tista’ u mbagħad ikun tassew diffiċli li wieħed inaddafha. Irridu niftakru li dawn l-affarijiet ħadu siegħat twal biex inħadmu u għalhekk imqar b’rispett lejn min ħadimhom, għandna ngħożżuhom u ngawduhom. Il-bizzilla hija xi ħaġa femminili għall-aħħar u personalment naħseb li hija xi ħaġa ta’ faxxinu kbir.”

    “Bħala validità tal-bizzilla, nistgħu ngħidu li fil-qasam ekkleżjastiku, il-bizzilla baqgħet dejjem iżżomm postha, kemm minħabba li baqgħet tintuża fil-paramenti tal-qassis u anki fl-aċċessorji li jintużaw fuq l-artali. Imbagħad hemm ukoll l-ilbiesi tal-magħmudija u tat-tieġ, ix-xallijiet u l-veli. Barra minn hekk, issa qed taqbad ukoll id-drawwa illi jingħata kwadru bl-arma tar-razza maħduma bil-bizzilla.”
    Domna ħafna aktar nimirħu dwar is-suġġett tal-bizzilla, sakemm finalment wasalt biex nitlaq.

    “Dawn is-snajja u t-tradizzjonijiet antiki għandhom jibqgħu jinteressawna għax huma parti essenzjali minn dak li jagħmilna Maltin,” saħqet Margaret. “Għalija m’hemmx kuntentizza isbaħ minn dik li jkollok il-ħin biex tpoġġi fuq siġġu komdu ġewwa bitħa għad-dell ta’ xi siġra sabiħa u toqgħod taħdem il-bizzilla għall-kwiet, bis-silenzju miksur biss miċ-ċaqċiq ħelu taċ-ċombini.”

    Għal aktar informazzjoni dwar il-bizzilla jew dwar din il-kompetizzjoni annwali, tistgħu ċċemplu lil Margaret Farrugia fuq 99206273.

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (24 parti) fit-Torċa tas-26 t’Ottubru 2014)

    2014.10.26 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Missieri kien enigma

    Paul George Pisani biswit il-mafkar ta' missieru Gorg Pisani.JPGGorg Pisani.jpeg

    Xandir minn Ghawdex ghal Ghawdex.jpeg

    Din il-ġimgħa ddeċidejt li nlaqqgħakhom man-Nutar Paul George Pisani li huwa iben il-mibki poeta magħruf Għawdxi, Ġorġ Pisani. Iltqajna fl-uffiċċju tiegħu li jinsab fil-proprjetà fejn hu kien jgħix flimkien mal-ġenituri tiegħu fi Triq Putirjal, ir-Rabat, Għawdex. Faċċata, donnu biex iżomm għajnejh fuq il-post li għex fih għal bosta snin, stajt nilmaħ il-mafkar tal-bronż ta’ Ġorġ Pisani li tpoġġa hemmhekk fit-23 ta’ Ġunju 2001.

    Bħas-soltu, apparti li segwejt il-kitbiet tal-poeta, għażilt ukoll li niltaqa’ mal-uniku iben tiegħu sabiex permezz tad-diskussjoni tagħna, nifhem aħjar min kien dan il-persunaġġ. Huwa tassew illi x-xogħolijiet ta’ artist jistgħu jirriflettu wħud mill-emozzjonijiet u l-perspettivi tiegħu. Madanakollu, jiena nemmen li ħadd ma jista’ jiftaħlek tieqa intima fuq individwu, aktar minn dawk li jkunu għexu miegħu.

    Għal bosta drabi, Paul stqarr illi għalih missieru kien enigma peress li kien bniedem riservat ħafna. Iżda xorta waħda, mal-mogħdija tad-diskursata tagħna, feġġu rivelazzjonijiet interessanti li komplew għanew il-ġrajja ta’ min kien il-poeta Ġorġ Pisani; punti li nittama li xi student tal-Malti għad jitħajjar jistudja aktar fil-fond dwarhom.

    Ħass is-sejħa reliġjuża

    Twieled ir-Rabat, Għawdex fis-6 ta’ Mejju 1909. Tgħallem fl-iskola primarja tal-Gvern u fil-Liċeo t’Għawdex.

    Jidher li f’żogħżitu huwa kellu xi delużjoni ta’ mħabba li kidditu ħafna tant li rari tkellem dwarha ħlief permezz tal-iżvog f’xi poeżiji, fosthom ‘Għanja Moħbija’ u ‘Kelma Nassiesa’.

    Kien f’dan il-perjodu wkoll li huwa beda jieħu t-taħriġ biex isir patri.

    “Fl-adoloxxenza tiegħu missieri ħass is-sejħa reliġjuża u beda n-novizzjat mal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini fejn kellu l-isem ta’ Fra Alipju,” qalli Paul. “Hemmhekk huwa għamel studji avvanzati fil-letteratura klassika u fit-teoloġija, filwaqt li beda jikteb poeżiji bil-Malti fir-rivista tal-Franġiskani Kapuċċini ‘L-Immakulata’.”

    Iżda kif qal Carm C. Cachia f’kitba tiegħu dwar dan il-poeta, “Donnu lanqas fil-protezzjoni ta’ dan il-post qaddis, ma sab il-paċi interna li kien qed ifittex.”

    U infatti, wara xi żmien, Pisani ħalla l-kunvent.

    Sar għalliem

    “Wara li ħalla l-kunvent, missieri beda l-karriera tiegħu bħala għalliem. Fl-1935 huwa nħatar bħala l-ewwel surmast tal-Malti fil-Liċeo t’Għawdex. Kien f’dan iż-żmien li huwa ntroduċa l-istudju tal-Malti fis-Seminarju t’Għawdex.”

    Waqt il-gwerra

    “Fl-1940, fl-eqqel żmien tal-gwerra, huwa ġie msejjaħ Malta biex jaħdem fid-Dipartiment tal-Informazzjoni fejn ħadem bħala traduttur u ko-editur tal-ħarġa Maltija tal-’Information Service Bullettin’. Barra minn hekk, huwa kien jgħallem it-Taljan u l-Malti fl-iskola sekondarja tal-bniet fil-Belt Valletta, filwaqt li ntroduċa l-istudju tal-Malti lill-istudenti tal-Kunvent Sacred Heart f’San Ġiljan,” kompla jirrakkuntali Paul.

    Sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ f’Għawdex

    “Meta fl-1942 missieri ġie maħtur Assistant Information Officer għal Għawdex, huwa fetaħ Information Bureau kważi fl-irħula kollha t’Għawdex. Kien f’dan iż-żmien li huwa kellu sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ mingħand il-bdiewa Għawdxin.”

    Minn kliem Paul intbaħt li dan kien perjodu sinifikanti ħafna fil-ħajja ta’ missieru.

    “Ma kienx faċli li tikkonvinċi lill-Għawdxin biex joħorġu l-qamħ li kienu kabbru, ħażnu u ħbew. Meta bajda ta’ tiġieġa kienet tiswa prezz għali mmens, tista’ timmaġina kemm kien il-valur tal-qamħ! L-Għawdxin huma nies li tgħallmu jfendu għal rashom għax fuq dil-gżira, matul is-snin, spiss intelqu għal rieħhom. Kulħadd kien jara kif jiżra’ xi ħaġa u jrabbi xi annimal biex ikollu l-provvisti meħtieġa. Għalhekk meta l-awtoritajiet bdew jipprentendu l-qamħ mingħandhom, kien bħallikieku riedu jeħdulhom it-teżori tal-familja,” spjegali Paul.

    Jidher li mhux darba u tnejn li l-qiegħa saħnet għax il-pressjoni minn Malta kienet kull ma tmur tiżdied minħabba li l-ikel fil-gżira prinċipali kien għoddu spiċċa għal kollox u kien hemm bosta li kienu qed jgħoddu ruħhom b’mitlufa.

    “Kulħadd kien jaf li l-Għawdxin kellhom il-qamħ mistur. Imma x’setgħu jagħmlu? Jidħlu għalihom bl-armi biex jeħduhulhom? Fi żmien ta’ gwerra? Meta għandek bżonn in-nies miegħek u mhux kontrik? Kienet sitwazzjoni iebsa u infatti darba minnhom, kienu għoddhom ħaġġruh lil missieri meta mar jipprova jkellem lil xi bdiewa biex jagħtuh il-qamħ għall-Maltin!” kompla Paul.

    Imma sa fl-aħħar, Pisani rnexxielu jsib mezz tajjeb kif jieħu li jrid…

    “Beda jiftiehem mal-arċipriet ta’ kull knisja sabiex jgħid lin-nies li wara l-barka tal-quddiesa, se jkun hemm xi ħadd barra biex ikellimhom. Hu kien joqgħod jistenna n-nies barra fuq iz-zuntier u bil-kalma kollha kien jispjegalhom illi jekk ma kienux se jgħinu permezz tal-qamħ tagħhom, Malta kien se jkollha ċċedi u tiftaħ il-bibien għall-għadu. Apparti minn hekk, huwa beda jistaqsihom jekk kellhomx bżonn xi razzjon għalihom minn Malta ħalli meta jitla’ bit-trakk għall-qamħ, itella’ miegħu dak li jkunu talbuh. B’hekk l-irjus irtabu u l-affarijiet irranġaw ruħhom. Dawn l-esperjenzi kienu eventwalment nebbħuh biex fl-1945 jikteb id-dramm ‘Il-Ġabra tal-Qamħ’.”

    Wara l-gwerra

    “Meta ntemmet il-gwerra, missieri reġa’ daħal għalliem u beda jgħallem il-Malti, ir-Reliġjon, l-iStorja u l-Latin fil-Liċeo t’Għawdex. Sadanittant, huwa baqa’ jaħdem ukoll fid-Dipartiment tal-Informazzjoni u ħafna għadhom jiftakru l-filmshows li kien jorganizza wara nżul ix-xemx fil-pjazez t’Għawdex sabiex jeduka l-poplu u jżommu aġġornat dwar il-ġrajjiet kurrenti. Barra minn hekk, fil-Banca Giuratale fir-Rabat, Għawdex, huwa fetaħ uffiċċju ċentrali b’kamra għall-qari attrezzata ħafna fejn wieħed kien isib jaqra ġurnali, rivisti u kotba dwar suġġetti varji. Fuq inizzjattiva tiegħu wkoll, kienu nstallati loudspeakers tar-Rediffusion fil-pjazez t’Għawdex mnejn il-poplu kien jisma’ l-aħbarijiet u l-avviżi tal-Gvern,” qalli Paul bi kburija lejn ix-xogħol siewi li wettaq missieru.

    Wieħed mill-pijunieri tax-xandir f’Għawdex

    Għalkemm personalment seta’ kien riservat, ċertament Pisani kellu ħeġġa liema bħalha biex itejjeb il-qagħda tal-Għawdxin u tal-gżira t’Għawdex. Infatti hu kien ukoll wieħed mill-pijunieri tax-xandir f’Għawdex.

    “Kien hemm refuġjat Malti f’Għawdex, ċertu Vella, li meta missieri wrieh bix-xewqa li kellu li jsib mezz kif ixandar xi programmi minn Għawdex għal Għawdex, dan ħareġ b’sistema rudimentali li kienet taħdem bil-linji tat-telefon u permezz tiegħu, missieri beda jxandar il-programmi u jinstema’ fil-pjazez.”

    Id-dramm li daħlu fl-inkwiet

    Fl-1945 Pisani ppubblika l-ktieb ‘L-Għid taż-Żgħożija’ li fih hemm uħud mill-aqwa xogħolijiet tiegħu. Infatti, poeżija minnhom li ġġib l-istess isem, akkwistatlu t-titlu tal-Poeta taż-Żgħożija. Fil-prefazju tal-ktieb il- Prof. Ġużè Aquilina kiteb hekk: “Tneħħi… l-waqtiet suwed ta’ qtigħ il-qalb jew disperazzjoni, l-akbar motiv tal-poeżija ta’ Pisani tibqa’ ż-żgħożija qalbiena li tħares ‘il quddiem mimlija ħeġġa u mgħaġġla fit-tiġrija tal-ħajja.”

    Iżda apparti xogħol ieħor li kiteb fl-istess żmien, żgur li xejn ma ħalla mpatt fuq Pisani daqs id-dramm ‘Is-Sengħa tal-Imħabba’….

    “Missieri kien isiefer ħafna u spiss kien jieħu l-opportunità biex imur jara xi dramm barrani. B’hekk, huwa ġie espost għat-teatru tal-kontinent. Ġara li darba ġietu f’rasu li jikteb id-dramm ‘Is-Sengħa tal-Imħabba’ li kien jitratta t-tema ta’ familja li titfarrak meta tidħol bejniethom it-tielet persuna. Id-dramm kien jispiċċa bi tmiem negattiv li jqanqal bosta mistoqsijiet. Inzerta li dan ix-xogħol għoġob lil xi studenti universitarji u dawn iddeċidew li jaħdmuh fir-Radio City l-Ħamrun,” beda jgħidli Paul.

    “Il-busillis beda meta dan id-dramm ġie rrekordjat għar-Rediffusion u allura daħal fid-djar kollha. U hemm qam pandemonju sħiħ għax kien hemm min tkaża bis-suġġett tad-dramm. Ngħiduha kif inhi, illum tidħak jekk tarah. Imma f’dak iż-żmien, għalkemm kulħadd kien jaf li kien hemm il-problemi fil-familji, in-nies kienet taħbihom taħt it-tapit bla ma ħadd kien jipprova jara kif se jsolvihom. Mhux talli! Imma għamluha tabù li titkellem dwarhom!”

    Iżda agħar minn hekk, skont Paul kien editorjal pjuttost kiefer li ġie ppubblikat f’Leħen is-Sewwa li nkorla lil missieru u affettwalu wkoll saħħtu, anki jekk is-soltu ma kien iħalli xejn ikiddu.

    “Min kiteb l-editorjal, b’malizzja semma’ li ma kienx sewwa li għax ikollok esperjenza ħażina f’ħajtek, tmur iċċappasha fuq il-palk. Naturalment kien qed jirreferi għall-istorja ta’ mħabba li kellu missieri f’żgħożitu. U din tant tagħtu ġewwa, li għamel libell lill-ġurnal, għalkemm xorta tilfu għax l-imħallef qal f’sentenza klassika li ma kienx sewwa li fuq il-palk tipproġetta sitwazzjonijiet mhux feliċi tal-ħajja!”

    Jidher li maż-żmien dan l-inċident twarrab mal-ġenb, tant li Pisani kompla jikteb fl-istess ġurnal għal diversi snin wara. Madanakollu, Paul ma jistax jifhem kif mument sinifikanti bħal dan li juri l-ewwel ċaqliqa lejn ir-realiżmu fid-dramm Malti mhux qed jiġi kkunsidrat fil-kotba ta’ llum li jitrattaw l-Istorja tad-dramm f’Malta.

    “Jiddispjaċini meta jiġri dan. Mhux għax qed nitkellem dwar missieri. Imma għax mhux qed niktbu b’mod onest u mhux qed nagħtu kreditu lil min ħaqqu. Uħud donnhom għandhom l-għan li jsemmu biss lil dawk il-kittieba u l-poeti li ġew wara l-gwerra filwaqt li qed iwarrbu lill-oħrajn li ġew qabilhom daqslikieku dawn ma jgħoddu xejn biex wasalna fejn wasalna llum. Ħażin nagħmlu jekk ninsew li mingħajr il-passat m’hemmx preżent,” sostna iben Pisani.

    Iżżewweġ ta’ 54 sena

    Fl-1963 Ġorġ Pisani jiżżewweġ lil Rose nee’ Formosa minn Kerċem, li kienet 32 sena iżgħar minnu. Sena wara kellhom lil Paul u t-tnejn rabbewh f’għożża liema bħalha.

    Kont kurjuża jekk bħala iben, hu qattx ħass il-piż ta’ missier li kien daqstant popolari f’Għawdex?

    “Jiena tlajt b’ċertu reverenza u sottomissjoni edukata lejn il-ġenituri tiegħi u qatt ma ħabbatthom. Nistqarr li kont inħoss xi ftit responsabbiltà għall-fatt li l-missieri kienu jafuh ħafna nies u ma ridtx li nħammarlu wiċċu b’xi mod,” ftakar Paul.

    Staqsejtu wkoll jekk qattx xtaq li laħaq lil missieru f’età iżgħar?

    “Ħa nghidlek, l-aktar li nixtieq hu li għadu ħaj,” irrispondini kemmxejn imqanqal. “Qattgħajt tfulija sabiħa ferm miegħu. Veru li lħaqtu ta’ età kbira imma mbagħad gawdejt mill-fatt li ma damx ma ħareġ bil-pensjoni u allura kellu ħafna ħin għalija. Infatti spiss kont noqgħod niġri ma’ djulu u min jaf kemm laqqgħani ma’ nies li llum huma miti bħal Mary Meylak, Erin Serracino Inglott, Frenċ tal-Għarb eċċ.”

    “Konna mmorru wkoll għall-passiġġati twal fil-kampanja Għawdxija li tant kienet għal qalbu. Kien miġbud ħafna wkoll lejn l-Istorja u infatti kiteb diversi poeżiji relatati fosthom ‘Il-Ġgantija t’Għawdex’, tant li hemm min isibu wkoll bħala l-Poeta tal-Istorja. Madanakollu jien aktar naħseb li kien jixtieq jibqa’ magħruf bħala l-Poeta t’Għawdex. Kellu mħabba kbira għal dil-gżira kif jixhdu bosta mix-xogħolijiet tiegħu, fosthom l-’Innu Għal Għawdex’ li hawnhekk għadu jindaqq meta jispiċċa xi programm tal-banda u warajh jindaqq l-Innu Nazzjonali.”

    Kien kuġin ta’ Carmelo Borg Pisani

    Skoprejt fatt ieħor dwaru li probabbilment ftit jafuh.

    “Missieri baqa’ reliġjuż ħafna, anki wara li ħareġ mill-kunvent. Fil-fatt naħseb li l-għeżeż ħaġa li ħalla fija kien ir-rispett lejn ir-reliġjon, apparti li derrieni wkoll b’ċertu awto-dixxiplina u valuri sodi. Intant, kull fil-għaxija konna ninxteħtu ngħidu r-rużarju flimkien u hekk kif inlestu konna ngħidu wkoll Ave Maria għall-mejtin tagħna. Niftakar li missieri kien isemmihom kollha wieħed wieħed kuljum: il-ġenituri, in-nanniet, iz-zijiet, il-kuġini eċċ. Fosthom dejjem kien isemmi lil ċertu Karmenu li kont naf li kien kuġin tiegħu imma xejn aktar,” irrakkuntali Paul.

    “Però jidhirli li darba minnhom ikkuntattjah il-kittieb Lawrence Mizzi peress li kien qed jagħmel xi riċerka dwar Carmelo Borg Pisani u kien sar jaf li missieri kien prim kuġin tiegħu. Huwa talbu għal xi informazzjoni dwaru imma akkost li s-soltu missieri dejjem jgħin lil kulħadd, lil dan talbu biex lil Borg Pisani jħallih jistrieħ. Għandek tkun taf li missieri kien espert tal-arti diplomatika ta’ kif ma jweġibx mistoqsija jekk jiddeċiedi hekk. Ħadd ma kien jaf li dan l-individwu kien jiġi minna għax missieri qatt ma kien isemmieh ma’ ħadd. Lanqas magħna ma kien jitkellem dwaru. Qatt ma kkummenta dwar jekk kienx jikkunsidrah bħala traditur jew xi ħaġ’oħra. Donnu għalih kien biss membru tal-familja – il-kuġin.”

    Kien gwida ta’ personalitajiet importanti

    “Dari d-Dipartiment tal-Informazzjoni kellu taħt il-ġurisdizzjoni tiegħu wkoll it-turiżmu. Għaldaqstant, parti minn xogħol missieri kien li jdawwar personalment m’Għawdex lil bosta personalitajiet importanti u anki lill-aġenti tal-ivjaġġar li kienu qegħdin jiskopru lill-gżira. Fatt interessanti huwa li baqa’ jagħmel dan ix-xogħol sa meta kellu 80 sena, anki jekk bla ħlas. ‘U dak il-pajjiż għandu bżonnu!’ kien jgħidli meta ġieli lmentajt miegħu.”

    Awtur Prolifiku

    Ġorġ Pisani ppubblika tmien kotba ta’ poeżiji, sitt drammi, ġabra ta’ novelli, ġabra ta’ essejs, żewġ rumanzi u żewġ ġabriet ta’ leġġendi Għawdxin. Barra minn hekk, wara mewtu, fis-sena 2000 il-Prof. Oliver Friggieri stampa antoloġija mill-kotba kollha ta’ Pisani bl-isem ‘Ġorġ Pisani – Poeżiji’ filwaqt li ibnu Paul ippubblikalu l-ktieb ‘Id-Duwa tal-Maddalena’ li kien jikkonsisti f’ġabra ta’ tagħrif folkloristiku. Iżda fir-realtà ibnu stqarr miegħi li hemm ħafna aktar x’jiġi ippubblikat.

    Rispett

    Matul ħajtu, Pisani rebaħ bosta konkorsi u premijiet letterarji. Ngħata l-premju governattiv ‘Malta Literary Award’ u l-premju internazzjonali ‘Città di Valletta’. Fl-1986 inħatar membru għal ħajtu tal-Għaqda Poeti u fl-1992 il-Gvern Malti onorah bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika. Fl-1997 il-Kunsill Lokali tal-Belt Victoria onorah b”Ġieh il-Belt Victoria’.

    Ġorġ Pisani miet fl-24 ta’ Frar 1999. Skont ibnu, il-funeral tiegħu kien xhieda tar-rispett li n-nies kellha lejh hekk kif kienu bosta dawk li attendew għall-quddiesa li ġiet ikkonċelebrata minn 61 saċerdot.

    Fl-2006 segwitu martu Rose iżda għal Paul, il-memorja tal-ġenituri tiegħu hija ħajja daqs qatt qabel.

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (23 parti) fit-Torċa tad-19 t’Ottubru 2014)

    2014.10.19 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Għad-dell tal-Mitħna tax-Xarolla

    Il-Mithna tax-Xarolla.JPGJimmy Vella flimkien max-xogholijiet tieghu.JPG

    hmar tas-salib.JPGxadina.JPG

    Carmel Bonello juri kif jinbidel in-naghal ta' ziemel.JPGIkel tradizzjonali Malti.JPG

    Nhar il-Ħadd 12 ta’ Ottubru, 2014, il-Kunsill Lokali taż-Żurrieq flimkien mal-Fondazzjoni GAL Xlokk organizzaw attività bl-isem Għad-dell tal-Mitħna.

    L-għan prinċipali ta’ din l-attività kien li jingħata ġieħ lil wirt kulturali u storiku tar-raħal taż-Żurrieq. Għaldaqstant infetħu xi siti storiċi għall-pubbliku, ittellgħu wirjiet artistiċi u esebizzjonijiet artiġġjanali, filwaqt li kien hemm ukoll is-sehem ta’ gruppi ta’ żeffiena, daqqaqa u għannejja. Ma naqsitx ukoll l-għażla ta’ ikel Malti.

    Is-sindku taż-Żurrieq, Ignatius Farrugia, kien kuntent ferm bl-attendenza qawwija tan-nies.

    “Dawn l-attivitajiet kienu possibbli bil-għajnuna ta’ GAL Xlokk li tawna daqqa t’id sabiex inġibu fondi Ewropej taħt il-Programm tal-Iżvilupp Rurali LEADER, kif ukoll bl-għajnuna tas-Segretarjat Parlamentari Għall-Presidenza tal-Unjoni Ewropeja 2017 u Fondi Ewropej,” spjega Farrugia.

    “Ħdimna ħafna biex niġbdu n-nies għal din l-attività li ddedikajna għall-mitħna tax-Xarolla u għalhekk qed napprezzaw li n-nies irrispondew bi ħġarhom. Għażilna lil din il-mitħna peress li hija waħda mis-siti prinċipali li għandna fiż-Żurrieq u nemmnu ħafna li din tista’ sservi bħala attrazzjoni kemm għan-nies tal-lokal, kemm għal bqija tal-Maltin u kif ukoll għat-turisti li jiġu jżuru dawn l-inħawi.”

    “Dan l-aħħar għamilna appell fost iż-Żrieraq sabiex jgħinuna narmaw il-kmamar kollha tal-mitħna b’għamara antika. U anki hawnhekk kellna rispons tajjeb, tant li min illum se jżur il-mitħna, se jkun jista’ jaraha armata bħal kif kienet tkun dari, meta t-taħħan kien jgħix ġewwa l-mitħna stess. Barra minn hekk, ħsibna biex intellgħu tours b’xejn fil-mitħna ħalli l-pubbliku jkollu l-opportunità biex isir jaf xi informazzjoni interessanti dwar dan il-post. Fuq kollox, il-Kuratur tal-Mitħna tax-Xarolla, George Sammut, li jiġi wkoll mill-familjari li dari kienu jieħdu ħsieb il-mitħna, se jkun qiegħed juri kif din kienet tiffunzjona snin ilu.”

    Sfortunatament, il-maltemp li ħakem lill-pajjiż il-Ħadd ta’ qabel, ħalla l-impatt tiegħu anki fuq din il-mitħna.

    “It-tromba li qala’ l-maltemp, ħakmet il-paletti tal-mitħna u kkaġunat ħafna ħsara. Minn sitt paletti kien baqa’ tnejn biss sewwa iżda waqt li xi ħaddiema kienu qed jirranġawhom, dawn waqgħu għal isfel u kellna xorti li ma weġġa’ ħadd. Hija ħasra li ġara dan għax qabel seħħ dan il-fatt, il-mitħna kienet għadha tiffunzjona perfettament. Madanakollu, aħna diġà ħadna azzjoni sabiex din tiġi rrestawrata mill-ġdid,” temm jgħid Farrugia.

    Intant, mijiet ta’ nies, inkluż barranin ħatfu l-opportunità biex jidħlu u jaraw il-mitħna tax-Xarolla li kienet imżejjna bl-għamara tal-epoka. Sadanittant, il-pubbliku seta’ jsegwi wkoll l-fdalijiet ta’ oqbra antiki li jinsabu biswit il-mitħna.

    Għal din l-okkażżjoni, infetħet ukoll il-kappella ċkejkna ta’ Sant’Andrija li wkoll qiegħda viċin tal-mitħna. Peress li dan il-post rari jkun miftuħ, anki hawn in-nies daħlu biex jaqtgħu l-kurżità. Infatti, flispazju ċkejken ta’ din il-kappella, wieħed seta’ jara esebizzjoni interessanti ta’ diversi xogħolijiet maħduma mis-sulfarini li ġiet imtellgħa minn Jimmy Vella.

    “Dan hu passatemp tiegħi li jagħtini ħafna sodisfazzjon, anki għax permezz tiegħu, jiena noħloq affarijiet li huma konnessi mal-kultura taż-Żurrieq u b’hekk dawn il-mudelli jservu wkoll bħala promozzjoni għall-wirt kulturali tagħna,” saħaq Vella.

    Il-wirja kienet tinkludi mudelli tal-mitħna tax-Xarolla, tat-torri ta’ Bubaqra u tan-Nigret, il-Knisja ta’ Santa Marija ta’ Bubaqra, il-Parroċċa ta’ Santa Katarina taż-Żurrieq, karozza tal-linja mill-antiki, ajruplan tal-gwerra u dgħajjes tas-sajd tradizzjonali.

    “B’kollox għandi 31 mudell u din is-sena rbaħt l-unur tal-Malta Records għalihom,” qal Vella.

    Kien hemm ħafna aktar x’tara fl-inħawi tal-mitħna tax-Xarolla hekk kif xi individwi oħra ħolqu attrazzjonijiet varji. Toni Frendo kellu ħmar griż mhux tas-soltu, magħruf bħala ‘tas-salib’, filwaqt li Pawlu Cachia kellu xadina l-ġmiel tagħha. Min-naħa l-oħra, Carmel Bonello beda juri lill-pubbliku kif jitbiddel in-nagħal taż-żwiemel u l-għala jsir dan. Gruppi oħra kienu lebsin ta’ suldati u kien hemm anki min kien qiegħed jagħmel il-bizzilla. Xi individwi lebsin tal-epoka komplew jagħtu l-ħajja lil dawn l-attivitajiet.

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fil-gazzetta KULĦADD tad-19 t’Ottubru 2014)

    2014.10.19 / 1 response / Category: Torca - Features & Articles

  • Dinja għaliha

    Il-kartolina li harget b'tifkira ta' Mary Meylak fil-100 sena minn twelida.jpgIl-lapida ta' kommemorazzjoni f'gheluq il-100 sena minn twelidha.jpgId-dar ta' Mary Meylak.JPG

    Mary Meylak.jpgJosmar James Vella.JPG

    Qrajt l-ewwel poeżija ta’ Mary Meylak meta kont studenta fl-iskola primarja. Ma domtx ma rbatt qalbi magħha meta skoprejt li kienet l-ewwel poetessa Maltija, u ta’ tifla li kont, ixxenaqt li meta nikber insir bħalha. Niftakar li kont akkwistajt il-ktieb tagħha Dawra Misterjuża (1947) u hemmhekk intbaħt li kellna l-istess ġibda lejn il-fantasija u li bħali, donnha kienet tgħix f’dinja għaliha.

    Meylak – l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta

    Għalkemm studjajt il-lingwa u l-letteratura Maltija għal diversi snin wara, fejn stħarriġt diversi awturi u poeti, ix-xogħolijiet ta’ din il-poetessa qatt ma reġgħu tfattxaw. B’hekk Meylak sfumat fix-xejn u f’moħħi baqa’ minnha biss is-sura ta’ memorja nostalġika.

    Kien għalhekk li dan l-aħħar iddeċidejt li nimla’ dan il-vojt li trabba’ bejnietna billi staqsejt dwarha, fittixt il-kotba tagħha u ddiskutejt xogħolijietha flimkien ma’ Josmar James Vella, Tarcisio Zarb, u l-Prof. Oliver Friggieri.

    Vella li huwa Għawdxi, gradwat B.A Malti (Unuri), għamel it-teżi tiegħu dwar Mary Meylak u permezz ta’ dan ix-xogħol, huwa xtaq jgħolli kemm jista’ jkun isem din il-poetessa li fil-fehma tiegħu, jistħoqqilha kull tifħir daqs kull poeta ieħor li kiteb ismu b’ittri tad-deheb fil-letteratura Maltija.

    “Matul iż-żmien, Għawdex irnexxielu jrawwem nies li fil-kamp tal-letteratura Maltija għamlu isem għalihom. Fost dawn insibu lil Ninu Cremona, Anton Buttigieg, Ġorġ Pisani u Mary Meylak. Iżda minn dawn kollha, Meylak hi l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta. Infatti, meta bdejt nagħmel ir-riċerka tiegħi dwarha, spiss iltqajt ma’ kitbiet u kritika dwar il-persunaġġi l-oħra imma ftit li xejn kien hemm min tratta lil din il-poetessa,” qalli Vella.

    Fil-fehma tiegħu hemm żewġ raġunijiet partikolari għala ġara dan. Wieħed minnhom kien il-fatt li bħala mara, Meylak azzardat tidħol f’dinja li kienet meqjusa ‘tal-irġiel’. Barra minn hekk, hija għażlet li taqbad rotta oriġinali u differenti għal kollox mill-linja tax-xogħol letterarju li kien moda dak iż-żmien u b’hekk jista’ jkun li ma ttieħdetx daqstant bis-serjetà.

    L-unika vuċi femminili

    “Mary Meylak kienet l-unika vuċi femminili fost il-poeti Romantiċi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin. F’perjodu meta l-poeti l-oħra kienu qed iħaddnu t-tema tal-kriżi eżistenzjali, li kienet qed issir il-moda ta’ dak iż-żmien, hi għażlet li tinqata’ għal kollox minn dan l-istil, mhux biss għaliex ma tagħti ebda ħjiel tal-ansjetà eżistenzjali u storika ta’ żmienha, iżda wkoll għaliex issib il-milja tal-espressjoni tagħha nnifisha fl-għoti ta’ sura fantastika lid-dinja ta’ madwarha,” kompla jispjegali Friggieri.

    Is-sempliċità fix-xogħolijiet ta’ Meylak

    Sadanittant, meta nxtħett naqra l-poeżiji ta’ Meylak, issa li jiena persuna adulta, deherli li kitbietha u t-temi li kienet titratta, kienu xi ftit sempliċi żżejjed. Għaldaqstant, tlabt lil dawn l-istudjużi biex ifehmuni aħjar dwar kif għandi ninterpreta lil din il-poetessa…

    “F’termini ġeneriċi, wieħed jista’ jgħid li l-poeżija ta’ Mary Meilak, hija poeżija sempliċi, li ftit li xejn tbiegħdet mill-poeżija, hekk imsejħa popolari, jiġifieri, il-poeżija tal-kwartina bir-rima mqabbża tal-għana Malti – poeżija li bħala regola tibni fuq il-vers tat-tmienja. Poeżija ta’ dan it-tip, għaldaqstant għandha mnejn tinħass li ma tagħmilx parti mill-poeżija tal-’literai’, imma pjuttost, għandha mill-poeżija ‘bidwija’, dik it-tip ta’ lehma poetika, li tagħmel parti mill-mod ta’ għajxien il-bniedem, li huwa midħla aktar tan-’narratoloġija tan-natura’ milli tan-narratoloġija li hija konxja tal-istess narratoloġija tagħha,” għarraffni Zarb.

    “Mary Meylak għandha l-valur tagħha fix-xejra ċentrali, kontinwa tagħha; is-sempliċita’ ta’ ruħ li ma hix kapaċi tagħraf problemi, u meta tagħrafhom tħollhom b’mod immaġinativ,” kompla Friggieri.

    It-temi prinċipali ta’ Meylak

    Fost it-temi prinċipali li Meylak tiġi assoċċjata magħhom hemm il-fantasija, in-natura u r-reliġjon.

    “Fil-poeżiji tagħha, Meylak spiss tinqeda bit-teknika tal-personifikazzjoni fejn b’mod l-aktar ħelu u sempliċi, hi tagħti l-kwalitajiet tal-bniedem lil dak kollu li mhux uman u b’hekk, il-ħlejjaq isiru mogħnija bis-sensi u l-emozzjonijiet. Dawn il-figuri tat-taħdit joħorġu b’mod naturali minn moħħ il-poetessa, ħafna drabi bi tbissima u b’ħajta umoristika. Mix-xejn toħroġ il-kbir, mis-sempliċi tiftaħ l-orizzonti tal-kreattività. F’dawn l-aspetti toħroġ il-fantasija impekkabbli tal-poetessa u ċertament il-poeżija tagħha ‘Dawra Misterjuża’ hija eżempju mill-iprem ta’ dan,” qalli Vella.

    “Xogħolijietha juru biċ-ċar ir-rispett ġenwin li hi kellha lejn in-natura u l-imħabba kbira lejn l-annimali li jiġu trattati bħala persuni, ugwali għall-bniedem fit-tbatija. Huma umanizzati proprju għaliex għandhom integrita’ morali li l-bniedem għandu ħafna x’jitgħallem minnha,” fissirli Friggieri. “Min-naħa l-oħra, meta Meylak tikteb dwar in-natura, wieħed jista’ jħoss ukoll element reliġjuż f’xogħolijietha hekk kif hi tnebbaħ illi rispett lejn Alla Ħallieq jesiġi bilfors rispett lejn il-ħlejjaq Tiegħu.”

    “Il-poetessa għandha l-kredu tagħha – kredu li jsostni dak li hija wirtet f’termini ambjentalistiċi u lingwistiċi, kif ukoll f’termini ta’ lehma u spiritwalità. Dan huwa dak it-tip ta’ kredu li sawwar il-’forma mentis’ tagħha. Il-perċezzjonijiet tagħha, u kif hija tiffiltrahom poetikament huma konsonanti mal-istess ambjentazzjoni li tgħix u tgħammar fiha,” kompla Zarb.

    “Bħal qisu, din hija dik it-tip ta’ poeżija, li trid tiċċelebra lill-ħajja mingħajr ambizzjonijiet tal-gżira Għawdxija. U dan tagħmlu bid-dehwa ta’ min inħakem minn xi tip ta’ eliżir, li huwa intimament marbut mal-mitoloġija siekta tal-ħajja ta’ kuljum. Hija dik it-tip ta’ mitopoeja li hija ssawret minnha u dawritha magħha biex tkompli ssaħħilha lill-istess għajxien intimu tagħha – għajxien mogħni b’serenità, armonija u bilanċ fl-istess esuberanza imaġistika tiegħu.”

    It-tema tal-gwerra – poeżiji inediti

    Waqt li kien qiegħed jagħmel ir-riċerka għat-teżi tiegħu, Vella sema’ li kien hemm diversi poeżiji inediti ta’ Meylak u fosthom kien hemm ammont li kienu jitrattaw it-tema tal-gwerra. Fost id-diversi kuntatti li għamel, huwa ltaqa’ ma’ Joe Camilleri, li kien għalliem tal-Malti u midħla sewwa ta’ Meylak u tan-neputi tagħha, il-Kanonku Joe Meylak, u dan tah indikazzjoni li probabbilment seta’ jsib xi ħaġa tagħha fiċ-Ċentru Parrokkjali ta’ San Ġorġ ir-Rabat Għawdex.

    “F’dan iċ-Ċentru tkellimt ma’ Francesco Pio Attard li għeni ħafna fit-tiftix tiegħi u saħansitra urini kaxxa tal-kartun li kienet miżgħuda bid-drammi, bil-kitbiet u bil-poeżiji ta’ Meylak, li wħud minnhom qatt ma ġew ippubblikati. Bqajt ngħarrex u nittama li nsib il-poeżiji relatati mal-gwerra sakemm finalment tfaċċaw quddiemi f’forma ta’ skritti u pitazzi suwed,” irrakkuntali Vella hekk kif beda jurini xi kopji tagħhom.

    Apprezzajt ferm hekk kif ilmaħt kitbietha u n-noti li hi ħalliet miktuba ħdejhom u nistqarr li f’dak il-mument ħelu, bħal ħassejtha qiegħda qribna, tarana niflu xogħolijietha u napprezzawhom. Fost it-titli tal-poeżiji kien hemm: ‘Il-Black-Out’, ‘Il-Black Market’, ‘l-Flus tar-Relief’ u diversi oħrajn.

    Il-poeżija ‘Waqt Air-Raid’ kienet waħda minnhom:

    Weee weee weee
    Reġgħu ġew ja uċuh bla żejt
    Ġejja x-xelter? Ħaffef isa!
    Jien tiela fuq il-bejt.

    Qabel xejn roddu salib
    Żomm sinjur idek felħana
    Fuq gżiritna u kemm il-bdoti,
    Lis-suldati u lin-nies tagħna.

    Oħra, bl-isem ta’ ‘Ma’ min iżżomm?” kienet turi s-sentimenti favorevoli li hija kellha lejn l-Ingilterra:

    Jekk l-għadu għad bid-deheb jibni ħitanek
    u jdawwrek bid-djamanti wara l-gwerra,
    ma’ min iżżomm?
    Tridx tgħidli Malta tiegħi?
    Mal-Ingilterra!

    Silta minn poeżija oħra bl-isem ‘Malta bil-George Cross’ tesprimi mill-ġdid is-simpatija tagħha lejn il-kolonizzaturi ta’ Malta, filwaqt li titkellem b’ġieħ ukoll lejn niesha u lejn pajjiżha:

    Kien waħdu sidru jħammar
    Ġod-dinja l-pitirross,
    Illum ħmar sider Malta
    Bid-dehen mistħoqq George Cross.

    Int qabar tal-għedewwa
    M’hemmx biża, m’hemmx irdoss,
    Int l-għaxqa tar-Re tiegħek
    Li xeddlek il-George Cross.

    Fost il-ġrajjiet ta’ żmien il-gwerra, irrakkuntati permezz tal-poeżiji ta’ Meylak, kien hemm ukoll il-poeżija ‘Il-Vitorja tal-1943′ li silta minnha kienet tgħid hekk:

    X’ħin ħriġna l-Bambina miżmuma fl-idejn,
    Ġiet xita ta’ grazzi mill-beraħ tax-xejn,
    O x’ferħ f’dil-Vitorja tat-tlieta u erbgħin!

    “Punt bijografiku li affettwa l-poetika tagħha u li s’issa ħadd qatt ma rabtu ma’ Meylak kien li hi għexet iż-żminijiet koroh tal-gwerra u fil-fatt dawn iż-żminijiet qanqluha biex tikteb poeżiji li juru l-kwadru tal-ħajja lokali f’dawn l-esperjenzi qarsa li għaddiet minnhom. Kif qed tara, l-ammont kbir ta’ poeżiji li hi ħalliet warajha, jistgħu jitqiesu bħal speċi ta’ djarju, li apparti li jirrakkonta dak li għaddiet minnhu hi, jiddeskrivi wkoll dak li għadda minnu l-poplu u l-pajjiż tagħna. Nixtieq ħafna li fil-futur qarib jirnexxieli nippubblika dawn il-poeżiji sinifikanti ta’ Meylak” qalli Vella.

    Intant, Vella jispera wkoll li jkollu l-opportunità li jkompli jfittex aktar kitbiet ta’ din il-poetessa li kellha ħabta tibgħat il-poeżiji oriġinali biex tipparteċipa f’xi kompetizzjoni jew biex jiġu ppubblikati f’xi ġurnal, u allura min jaf kemm aktar xogħolijiet tagħha għad fadal x’jinstabu.

    Min kienet Mary Meylak

    Ngħid għalija, ma tistax tistudja x-xogħolijiet ta’ persuna mingħajr ma tipprova tifhem ukoll xi ftit min kienet u x’personalità kellha. Madanakollu, kull min kellimni dwar Meylak qalli li hi kienet persuna riservata ħafna u kienet tkellem biss lil dawk li kienet taf sewwa.

    Twieldet fid-9 t’Awissu 1905 fir-Rabat, Għawdex u attendiet fl-Iskola Ċentrali t’Għawdex. Skont Vella, “L-imħabba għall-kitba bdiet minn meta kienet żgħira. Fl-iskola, sħabha tal-klassi kienu jagħtuha l-flus biex tagħmlilhom il-komponimenti. F’intervista li darba għamlu lil Meylak hija stqarret li kienet ommha li tatha l-ispirazzjoni biex tibda tikteb peress li kienet tuża ħafna figuri tad-diskors meta kienet tkun qed titkellem. Hija qalet ukoll li kollox kien jispiraha, mis-sħab tas-sema sal-ġebel tal-ħajt. Dan kien ikun biżżejjed biex iqanqal fiha ħsieb fertili li mħallat mas-sengħa ta’ kif kienet tħaddem il-kelma, kien jirriżulta f’kitbiet imlewna u msaħħra.”

    Kienet sensittiva ħafna

    “Meylak kienet tħobb tikteb fil-ġeneri letterarji kollha, imma kienet tħossha kburija li kellha l-ħila tikteb il-poeżija. Kienet sensittiva ħafna dwar din il-ħaġa. Infatti kienet tagħmel nervi kbar meta kienet tkun ikkritikata jew meta ma kinitx tissemma’ daqs kemm kienet tistenna li tkun imsemmija. Fil-bidu tas-seklu 20, l-ilsien Malti kien għadu qed iħabbat wiċċu ma’ bosta intoppi. Kien imkasbar u mlaqqam bħala ‘ilsien tal-kċina’ – l-ilsien tal-baxxi. Kotba bil-Malti ftit li xejn kont issib u li mara tikteb bil-Malti kienet ħaġa tassew kbira, aktar u aktar jekk titħajjar tikteb il-versi. Iżda minkejja dan l-ambjent ostili l-poetessa rnexxielha taqsam dak li tħoss mal-oħrajn u xxerred kitbietha.”

    “Fl-1930 kitbet l-ewwel poeżija tagħha ‘Faxx Nemel’ u ħadet sehem biha fil-Pronostku Malti ta’ dik is-sena taħt in-nom-de-plume ‘Qamar Ġdid’. B’dil-poeżija hi rnexxielha tieħu s-sitt post fil-konkors u wara dan is-suċċess, il-poetessa kompliet tikteb u bdiet tieħu l-fama tal-unika poetessa Maltija.”

    Kienet eċċentrika u introverta

    Komplejt nistaqsi lil Vella dwarha u hu kompla jgħidli:

    “Kienet bniedma eċċentrika u introverta li ma tkellem lil ħadd u li ħadd ma jkellimha. Tiżjin u ritratti mill-inqas biex kemm jista’ jkun ma tidhirx wisq. Imma għal dawk qrib tagħha Mary Meylak kienet għal kollox differenti. In-nies li kienu viċin tagħha, jafuha eżatt kif hi pinġiet lilha nnifisha fil-poeżija ‘Monument Mary Meylak’; jiġifieri mara b’qalb tad-deheb li ħsiebha kien biss biex tgħin lill-batut.”

    Kienet ġeneruża

    Sirt naf ukoll dawn ir-rakkont interessanti dwar il-ġenerożità ta’ Meylak:

    “Minħabba l-faqar u l-għaks ta’ wara l-gwerra, fejn f’Għawdex kien hemm problema bin-nuqqas ta’ djar, hija xtaqet li tagħmel xi ħaġa biex mill-ftit tagħha ttaffi t-tbatija. Għalhekk bniet żewġ blokki ta’ appartamenti fi Triq Pompei u fi Triq il-Kappillan Hili fir-Rabat Għawdex u kriethom lill-koppji b’kera baxxa.”

    “Darb’oħra waqt il-ħruġ tal-istatwa ta’ San Ġorġ min-niċċa, waqt li kienet fil-korsija flimkien man-nies l-oħra ċċapċap u tifraħ bħal tarbija, wasal il-qassis bil-kopp quddiemha, u hi fetħet iż-żipp tal-portmoni u tefgħetlu kollox. Kien biss wara li ndunat li tefgħet iċ-ċwievet tad-dar ukoll!”

    Il-lat romantiku tagħha

    Meylak għamlet sbatax-il sena taħdem fl-uffiċini tal-Gvern. Fl-1942 hi saret għalliema u kompliet f’din il-karriera għal għoxrin sena oħra sakemm irtirat. Baqgħet qatt ma żżewġet għalkemm hemm min jgħid li darba kienet tara raġel. Ta’ mara romantika li jien, ippruvajt nislet xi ħjiel mill-poeżiji tagħha u tassew, f’ċertu kitbiet minnhom bħal ‘Let us never meet again!’, ‘Goodbye’, ‘And are you sure?’ li qrajt fil-ktieb ‘Songs you will like’ (1971), jidher li Meylak xi darba kellha xi delużjoni ta’ mħabbha li għalkemm hi qatt ma tkellmet dwarha man-nies, xorta waħda rrakkuntatha bejn il-linji tal-kitbiet tagħha:

    Let us never meet again!

    No, I do not care how you adore her
    And love her very fondly all your days
    So long as I can’t see you loving her
    So close, day after day, before my face.

    I can’t live up to it remember this:
    The story is too sad, painful indeed,
    No one can free me from the spell of love,
    And cut the strings that tug my heart and bleed.

    So better leave me, and please try and obey,
    Oh let us never meet on earth again
    All my delusions have been spoiled and shattered
    My hopes were grains of sugar in the rain.

    Għalkemm Meylak għexet f’dinja għaliha, jekk wieħed jinteressa ruħu u jsegwi l-poeżiji u x-xogħolijiet l-oħra tagħha, almenu jkun jista’ jsegwi dak li l-poetessa riedet taqsam mal-pubbliku. U dan ma kienx ftit għax hi kienet pjuttost prolifika.

    Fil-poeżija l-aktar magħrufa tagħha ‘Dawra Misterjuża’ hi tikteb:

    Jien se ngħidilkhom ħaġa u se tistagħġbu,
    Emmnuni li mhix qlajja’
    Jekk jien ngħidilkhom illi b’moħħi nimxi
    Wisq aktar minn b’saqajja.

    U fejn immur?… Min jaf fejn immur b’moħħi!
    Fejn ngħid li ser jesgħani?
    X’inhuma l-ħames kontinenti f’daqqa?
    X’ċajt huma l-Oċijani?

    Is-sena 2015 – 40 sena anniversarju minn mewtha

    Mary Meylak mietet fl-1 ta’ Jannar 1975 fl-isptar t’Għawdex, fi Pjazza San Franġisk. Indifnet fiċ-ċimiterju ta’ Santa Marija li hemm fil-limiti Tal-Barmil fil-qabar tal-familja Meylak, numru 79. Fl-2005, f’għeluq il-100 sena minn twelidha, twaħħlet lapida fi Pjazza San Ġorġ, biswit id-dar li kienet toqgħod fiha ħajjitha kollha: numru 6 Triq San Ġużepp, ir-Rabat, Għawdex. Dakinhar, ħarġet ukoll edizzjoni limitata ta’ kartolini f’ġieħha u saru xi attivitajiet kulturali biex ifakkru lil din l-ewwel poetessa tal-gżejjer tagħna. Is-sena d-dieħla nfakkru l-40 sena mill-mewt tagħha u nittama li b’xi mod, isimha u xogħolijietha, jiġu mfakkra mill-ġdid.

    Id-dar abbandunata ta’ Meylak

    Biex nagħlaq dan il-vjaġġ, mort infittex id-dar ta’ Meylak u kont iddiżappuntata mhux ftit meta ma kien hemm xejn x’jindika liema waħda kienet. Daqstant ieħor skantajt li wħud mill-Għawdxin li waqqaft fi Pjazza San Ġorġ, lanqas biss kienu jafu għal min qed nirreferi meta semmejt lil Mary Meylak! Eventwalment xi anzjani urewni l-proprjetà tagħha u qaluli li spiss kienet tħobb tintasab bil-qiegħda barra fuq siġġu u tikteb il-poeżiji. Sfortunatament, illum id-dar tidher abbandunata għal kollox u kien hemm min qalli li mhux darba u tnejn li xi nies daħlu fiha u ħadu xi affarijiet. Tnikkitt u hekk kif ħarist lejn it-twieqi tal-gallarija ta’ din id-dar, immaġinajtha tittawwal u tgħidli, “Għidilhom!”

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (22 parti) fit-Torċa tat-12 t’Ottubru 2014)

    2014.10.12 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Kienu għoddhom intesew

    Il-qoxra tal-ktieb.jpgLewis Wirth u Helen Cavarra ma' binthom Mariz.JPG

    Il-kollezzjoni ta' fjuri u pjanti ta' Helen Cavarra.JPGe.090.(37x38).8783.jpg

    F’dawn l-aħħar xhur, smajt diversi drabi bl-ismijiet tal-artisti Lewis Wirth u Helen Cavarra, l-aktar minħabba li kienet qiegħda tittella’ esebizzjoni b’xi xogħolijiet tagħhom. Madanakollu, peress li jiena m’inix xi dilettanta kbira tal-arti u anki peress li ħsibt li dawn iż-żewġ individwi kienu barranin, nistqarr li ftit li xejn tajt każ….. sakemm ġie f’idejja l-ktieb ‘The Life and Work of Lewis Wirth (1923 – 2010) and Helen Cavarra (1926 – 1978): Their Creative Partnership’ (2014) tal-awtur Joseph Paul Cassar.

    Il-ktieb minnu nnifsu huwa imponenti u l-preżenza tiegħu tagħtik l-impressjoni li ġewwa fih se ssib xi kapolavur. Imma fir-realtà, hekk kif tibda tqalleb il-paġni tiegħu u għajnejk jinxteħtu jaqraw l-istorja u jimirħu x-xogħolijiet artistiċi varji li huwa jħaddan, issib ferm aktar minn hekk. Essenzjalment dan il-volum jista’ jitqies bħala vjaġġ virtwali li permezz tiegħu l-qarrej jiskopri l-ġrajja ta’ żewġ artisti Maltin li għal diversi raġunijiet, kienu għoddhom intesew għal kollox.

    Permezz tal-pubblikaturi tiegħu, Book Distributors Ltd, irnexxieli niltaqa’ mal-moħħ wara dan il-ktieb sinifikanti – Mariz Cassar, bint dawn iż-żewġ artisti Maltin, li wara l-mewt tal-ġenituri tagħha, hi stess għadha qed tagħraf t-talent kbir li huma kellhom.

    Għala mhumiex magħrufa?

    “Hemm żewġ raġunijiet prinċipali għala dawn l-artisti ma kienux magħrufa,” beda d-diskors E.V. Borg, kritiku tal-arti li akkompanja lil Mariz waqt il-laqgħa tagħna. “L-ewwel nett, it-tnejn li huma nzertaw persuni pjuttost umli li donnhom kienu jippreferu jżommu xogħolijiethom il-bogħod mill-għajn tal-pubbliku. Imbagħad hemm ukoll il-fatt illi Wirth u Cavarra għamlu 18 il-sena jgħixu ġewwa l-Libja.”

    Min kienu Wirth u Cavarra?

    “Missieri, Lewis Wirth twieled fl-4 ta’ Settembru 1923. Il-familja tiegħu kienet mill-Belt Valletta fejn huma kellhom ħanut tal-ġojjellerija. Sa minn meta kien żgħir, il-ġenituri tiegħu ntebħu li binhom kellu talent artistiku qawwi u missieru pprova jħajjru biex jitħarreġ fil-linja tal-inċiżżjoni ħalli meta jikber ikun jista’ jaqla’ l-għixien tiegħu. Imma missieri ma kienx interessat f’dan għax qalbu kienet diġà mitlufa wara l-pittura,” bdiet tirrakkuntali Mariz.

    “Il-ħolma tiegħu kienet li xi darba jmur l-Italja sabiex hemm ikompli l-istudju f’dan il-qasam. Iżda din ix-xewqa sfaxxat kompletament meta waqt il-gwerra, il-ħanut tagħhom ġie bbumbardjat u l-familja tiegħu tilfet kollox. Waqt il-gwerra, huma marru joqogħdu r-Rabat u aktar tard, issetiljaw f’San Ġiljan.”

    Fl-1946 Wirth beda jattendi l-Iskola tal-Arti fejn studja taħt Chev. Vincent Apap, Chev. Edward Caruana Dingli u Chev. Emvin Cremona.

    “Ommi, Helen Cavarra, twieldet fit-2 t’April 1926. Hija wkoll kienet appassjonata kbira tal-arti u bħal missieri, mill-ewwel uriet li kienet ser tipprometti f’dan il-qasam. Infatti, anki hi attendiet l-Iskola tal-Arti u kien hemmhekk li hija ltaqgħet miegħu.”

    “Għal ħames snin konsekuttivi, ommi u missieri dejjem kienu jiġu minn tal-ewwel f’din l-iskola. Bejn Ottubru u Diċembru tal-1948, ommi rħetilha lejn Heatherley School f’Londra sabiex titħarreġ fl-istudju tad-diżinn tal-figura fuq mudelli veri. Dan peress li hawn Malta ma kienx permess li l-mudelli jippużaw għall-artisti,” kompliet Mariz.

    “F’dak iż-żmien, f’pajjiżna, l-artisti setgħu jistudjaw il-figura umana permezz ta’ xi statwi tal-ġibs biss. U dawn lanqas ma kienu jinkludu l-partijiet intimi umani. Għaldaqstant, l-għażla ta’ Cavarra kienet pjuttost insolita u avant-garde,” spjegali Borg.

    Cavarra rritornat lura Malta fejn interessat ruħha titħarreġ ukoll fl-anatomija umana.

    “Id-dedikazzjoni u l-kapaċità tagħha f’dan is-suġġett jidher ċar ħafna f’numru ta’ xogħolijiet fejn hi tesprimi b’dettall u b’delikatezza kbira l-figura umana,” qalli Borg.

    Anki Wirth għandu xogħolijiet interessanti fejn tidħol il-figura umana. Personalment, laqgħatni ħafna kwadru tiegħu li juri mara Afrikana b’sidirha barra u b’poża tassew intriganti. Meta għedt b’dan lil Borg intbaħt li għalkemm ma nifhimx fl-arti, kien irnexxieli nimmarka wieħed mill-aqwa xogħolijiet ta’ dan l-artist. Iżda għalkemm mhux jien biss urejt l-ammirazzjoni tiegħi lejn dan il-kwadru, u akkost li qegħdin fis-sena 2014, Borg stqarr miegħi illi ltaqa’ ma’ bosta diffikultajiet meta huwa ddeċieda li jinkludih fl-esebizzjoni, peress li għal diversi drabi minħabba n-nudità tal-figura, huwa ġie mitlub biex iressqu aktar il-ġewwa fejn ma jagħtix wisq fil-għajn!

    Tmintax il-sena l-Libja

    Skont l-awtur tal-ktieb, fl-1951, f’pajjiżna kienu qed jiġu diskussi l-ewwel żviluppi fl-arti moderna u numru ta’ artisti bdew juru d-diżappunt tagħhom bl-atteġġjament li kienu qed jirċievu mill-kritiċi u mill-pubbliku in ġenerali. Infatti uħud minnhom saħansitra ppreferew li jimirħu l-barra minn xtutna fejn l-opportunitajiet ta’ xogħol kienu akbar u fejn forsi l-atteġġjament lejn l-arti moderna kien aktar miftuħ.

    Skont Mariz, il-ġenituri tagħha qatt ma kienu ġew ikkritikati proprju minħabba li huma ma kienux jesponu xogħolijiethom. Madanakollu naraw illi fl-1951, Wirth ħalla lil Malta wara li hu rnexxielu jidħol jaħdem ma’ Barclays Bank D.C.O u ntbagħat jaħdem fil-fergħa ta’ Tripli fil-Libja.

    “Qabel irħielha lejn il-Libja, missieri tgħarras m’ommi. Kienu jinħabbu ferm u infatti sibt aktar minn 100 ittra datati f’dak iż-żmien fejn huma kienu jiktbu lil xulxin kważi kuljum, xi kultant anki iktar minn darba fl-istess ġurnata! Bosta mill-kitbiet kienu relatati max-xogħolijiet tal-arti li kienu qed jagħmlu,” qaltli Mariz.

    Sena wara, Wirth reġa’ lura Malta sabiex jiżżewweġ lill-maħbuba tiegħu u wara huma rritornaw lejn il-Libja fejn Helen bdiet taħdem mal-ambaxxata Amerikana. Sentejn wara twieldet binthom Mariz u ma setax jonqos li b’ġenituri b’talent ta’ dak it-tip, anki t-tifla kellha l-arti tiġri fil-vini tagħha.

    Tifkiriet u xogħolijiet relatati mal-Libja

    “Għalkemm missieri oriġinarjament kien iddiżappuntat li ma rnexxilux imur l-Italja, eventwalment huwa nduna li l-Libja kellha ħafna x’toffrilu wkoll. Hemmhekk huwa sab ambjent u kulturi għal kollox differenti minn dak li kien jaf hu u dawn issarfu f’ideat, f’ispirazzjoni u fi kreattività. Infatti fil-Libja kien prolifiku mmens u ħadem diversi xogħolijiet li juru n-nies tal-post, il-kultura tagħhom u l-arkitettura tal-inħawi,” spjegatli Mariz filwaqt li bdiet tqalleb il-ktieb u turini għal xiex kienet qed tirreferi.

    F’dawn ix-xogħolijiet intużaw diversi metodi fosthom: bil-lapes, bil-pinna u l-linka, bil-watercolours, bil-pastelli tal-ġibs, bil-kuluri taż-żejt, bit-tinqix fuq l-iscratchboard u saħansitra b’collages il-ġmiel tagħhom.

    “Il-Bank kien bniedem diliġenti ħafna imma kuħadd kien konxju li qalbu fl-arti kienet. Fil-fatt huwa kien jagħmel bosta xogħolijiet artistiċi li kienu jintużaw mill-Bank stess bħal ngħidu aħna faċċati għar-rivisti u diżinji għall-bolol. Ġieli tella’ wkoll xi esebizzjonijiet u darba minnhom l-uffiċċju ċentrali tal-Barclays Bank f’Londra kien xtara pittura li saret minn missieri,” ftakret Mariz.

    “Għandi memorji mill-isbaħ tal-perjodu li qattgħajna ngħixu l-Libja. Dak iż-żmien dan il-pajjiż kien kolonja tat-Taljani u kien immexxi mir-Re Idris. Konna ngħixu flimkien ma’ għadd ta’ nazzjonalitajiet oħra, bil-kultura u r-reliġjon tagħhom, f’paċi assoluta u kollha nitkellmu bit-Taljan. Kulħadd kien juri rispett lejn l-oħrajn u saħansitra konna niċċelebraw il-festi ta’ xulxin, kultant anki nħalltu ħaġa m’oħra imma xejn ma kien jimporta. Per eżempju l-għada tal-Għid konna nipparteċipaw fil-Pasquetta tat-Taljani li kienet tinvolvi ħarġa fil-kampanja, u fil-Milied, Father Christmas kien iġib ir-rigali riekeb fuq ġemel!” tbissmet Mariz.

    “Ħaġa interessanti hija illi missieri spiss kien jadatta l-kulturi u r-reliġjonijiet flimkien fix-xogħolijiet tiegħu. Ngħidu aħna ġieli kien ipinġi s-swar ta’ Tripli b’nostalġija lejn dawk ta’ Malta jew inkella jiddiżinja xi ragħaj Musulman għaddej bin-nagħġa fuq spalltu u mbagħad isemmi t-tpinġija għar-Ragħaj it-Tajjeb.”

    In-namra mal-pjanti u l-fjuri

    “Għalkemm il-koppja Wirth u Cavarra kienu t-tnejn artisti, huma kellhom l-istili partikolari tagħhom,” fehemni Borg hekk kif erġajna dorna nqallbu l-ktieb. “Kif qed tara Wirth kellu stil mirqum imma fl-istess ħin liberu, filwaqt li Cavarra kienet aktar akkademika u preċiża.”

    Il-preċiżjoni ta’ Cavarra tidher sewwa fid-diżinji tagħha tal-pjanti u l-fjuri.

    “Fil-weekends konna mmorru f’postijiet sbieħ: daqqa nżuru xi mużew jew xi sit arkeoloġiku, drabi oħra mmorru ngħumu f’xi bajja jew nilgħabu bir-ramel fis-semi deżert, inkella konna mmorru ngawdu l-panorama fuq il-muntanja. Kien fil-Libja li ommi bdiet tinġibed lejn il-pjanti u l-fjuri, tiġborhom u tpinġihom f’dettall kbir biex iżżomm rikordju tagħhom,” qaltli Mariz.

    Lura Malta

    L-ewwel skola ta’ Mariz kienet għand is-Sorijiet Franġiskani fi Tripli imma mbagħad, meta kibret, hi ntbagħtet tistudja f’boarding school tas-Sacred Heart f’Malta.
    Iżda s-sena 1969 ġabet bosta tibdiliet f’ħajjithom. Inzerta li f’dik is-sena, f’Malta twaqqfu l-boarding schools u nbidlu f’day schools. Kien ukoll f’din is-sena li bdiet ir-rivoluzzjoni fil-Libja fejn finalment il-Kulunell Gaddafi ħa l-poter tal-Libja. Iżda l-agħar ħaġa kienet li omm Mariz mardet bil-kanċer u għalhekk ġie deċiż li l-familja tiġi lura Malta.

    “Jiena ma kellix idea li l-mamà kienet marida daqstant għax qatt ma wriet. Naf li hi u missieri kienu telgħu l-Ingilterra għal xi żmien peress li kien jeħtieġ li ssirilha operazzjoni. Damet għaxar snin għaddejjha titħabat mal-marda tal-kanċer u lili qatt ma qaluli xejn. Minflok kont nara lill-ġenituri tiegħi jaħdmu flimkien biex irawwmu ġnien sabiħ fid-dar tagħna, jingħaqdu man-Natural History Society ta’ Malta u jmorru magħhom għal mixjiet twal fil-kampanja, ipittru u jgawdu l-ħajja. Probabbilment kienu qegħdin jimxu ġurnata b’ġurnata daqs li kieku l-għada ma kienx jeżisti u b’hekk irnexxielhom jgħixu ferħanin u jżommu lili wkoll kuntenta u l-bogħod mir-realtà kiefra li kienu qed jgħixu f’qalbhom,” qaltli Mariz.

    Intant, fl-aħħar ħames snin ta’ ħajjitha, Cavarra ntefgħet tagħmel biċċa xogħol enormi u ta’ siewi kbir peress li sabet, ġabret u pinġiet 367 fjuri u pjanti Maltin, apparti 15 oħra li baqgħu ma tlestewx.

    “Akkwistaw il-ktieb ‘Field Guide to the Wild Flowers of Malta’ (1969) ta’ Guido Lanfranco u mbagħad ngħaqdu wkoll fis-Soċjetà tan-Natura u permezz t’hekk, kienu jirnexxielhom isibu dawn il-pjanti,” irrimarkat Mariz.

    Helen Cavarra mietet fl-1978. Għal bintha, mewtha kienet xokk kbir. Sadanittant hi lanqas idea ma kellha ta’ din il-kollezzjoni li ħalliet ommha u meta wara l-mewt ta’ missierha, sabitha merfugħa, baqgħet impressjonata bir-reazzjoni għaliha tal-esperti.

    “Meta l-botanisti Arnold u Jeffrey Sciberras raw dan ix-xogħol li għamlet il-mamà huma mill-ewwel urew apprezzament kbir lejh, tant li qaluli li dak kien meqjus bħala Melitensia minħabba li hi kienet pinġiet dawn il-fjuri u l-pjanti b’mod komplet, bl-istess qies u magħhom inkludiet ukoll ħafna dettalji importanti bħal meta ġabret il-kampjuni u minn fejn, x’kien l-isem xjentifiku tagħhom u dak Malti eċċ.”

    Uħud minn dawn ix-xogħolijiet ġew inklużi fil-ktieb li konna qed naraw iżda ġejt mgħarrfa li ktieb ieħor, iddedikat partikolarment għal din il-kollezzjoni, kien ser jiġi ppubblikat f’qasir żmien.

    Mingħajr Helen

    “Mingħajr ommi, missieri tilef parti sinifikanti minn ħajtu. Almenu l-arti offrietlu rifuġju u serħan mis-swied il-qalb u mlietlu l-vojt li ħalliet din it-telfa. Intant, missieri kellu jieħu r-rwol taż-żewġ ġenituri f’daqqa biex isostnini. B’xorti tajba, sena wara mewtha, jien iltqajt ma’ dak li kellu jkun żewġi u ftit wara żżewwiġna. Ma domnix ma għamilnih nannu u wliedi saru l-mimmi t’għajnejh.”

    Hawn Malta, ħafna mix-xogħolijiet ta’ Wirth kienu jirrelataw mal-pajsaġġ sabiħ Malti fejn hu ħalla memorja mill-isbaħ ta’ diversi nħawi. Fl-1992 huwa ngħata l-Midalja tal-George Cross mill-President Ċensu Tabone. Fl-2002, fil-kappella l-antika ta’ Santa Margerita, il-Kunsill Lokali ta’ San Ġwann organizza esebizzjoni b’xi xogħolijiet tiegħu.

    Fl-2010, fl-età ta’ 87 sena, Lewis Wirth ħalla din id-dinja u bintu sabet ruħha fid-dar tal-ġenituri tagħha sabiex tiżbarazzaha. Ftit ftit, hi u tqalleb, tiftaħ u tirranġa, intebħet li l-ġenituri tagħha kienu ħallew warajhom teżor uniku ta’ xogħolijiet artistiċi mill-isbaħ…..

    Illum: ktieb u esebizzjonijiet

    “Għalkemm minn dejjem affaxxinajt ruħi bl-arti, qatt ma ridt nagħmel il-pittura għax kont inħoss li ma kont ser nilħaq qatt il-kalibru ta’ ommi u ta’ missieri. Minflok, jiena naħdem iċ-ċeramika,” stqarret Mariz.

    “Madanakollu, naħseb li għaraft tassew it-talent li kellhom il-ġenituri tiegħi meta bdejt niftaħ il-kaxxi, l-armarji u l-kmamar u bdejt nara l-ġmiel tax-xogħolijiet. Qalbi ngħafset meta rrealizzajt li l-ġenituri tiegħi mietu mingħajr qatt ma ġew rikonoxxuti bħala artisti kbar.”

    Mariz tiftakar lil missierha jixxennaq għal dan ir-rikonoxximent imma fl-istess ħin bħal donnu kien iħossu jibża’ li jiġi kkritikat u għalhekk huwa baqa’ lura.

    “Min jaf kemm il-darba ħajjartu biex jagħmel esebizzjoni f’ismu biss biex jagħti spazju lilu nnifsu u juri l-ħila tiegħu. Imma hu dejjem irriffjuta,” sostniet Mariz. “Imma issa li għandi rajja f’idejja u wara li ħadt il-konferma mingħand esperti oħra li kkonfermawli li x-xogħolijiet tal-ġenituri tiegħi huma tassew ta’ livell għoli, bdejt bil-ħidma tiegħi biex noħloq għarfien dwarhom sabiex finalment huma jingħataw il-ġieħ li jistħoqqilhom.”

    “L-istorja tal-arti ta’ Malta għadha ma nkitbitx ħlief għal xi partijiet minnha. Għaldaqstant, il-ġrajja ta’ storja soċjali u x-xogħolijiet li ħallewlna Wirth u Cavarra għandhom sinifikat kbir għax permezz tagħhom nistgħu nimlew biċċa oħra mill-istorja tal-arti,” temm jgħid Borg.

    Filwaqt li nħajjarkhom tkomplu ssegwu l-istorja ta’ dawn l-artisti permezz ta’ dan il-ktieb ġdid, bħalissa wieħed jista’ jara għażla tax- xogħolijiet tagħhom fil-La Vallette VIP Club Lounge li tinsab fl-ajruport ta’ Malta. Is-sena d-dieħla se jkun hemm wirja oħra fil-Cavalieri Art Hotel u fiċ-Ċentru Kulturali taċ-Ċina fil-Belt Valletta.

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (20 parti) fit-Torċa tal-5 t’Ottubru 2014)

    2014.10.05 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • A life of prayer

    From left - Sr. Aloisia Bajada and Rev. Mother Abbess Sr. Michelina Mifsud.jpgThe monastery's garden that was originally a quarry.jpg

    The chapel adjacent to the monastery.jpgThe monastery's crypt.jpg

    The concept of life as a cloistered nun has often intrigued people. How could one choose to deny oneself the privilege of freedom and instead opt for a life locked up in a monastery, when the rest of humanity dreaded even the thought of it?

    As I knocked on the heavy door of the Monastery of the Augustinian Cloistered Nuns of St Catherine which is located in Republic Street, Valletta, I wondered how I was going to probe for an answer to this dilemma. Soon, a female voice responded from the intercom and when I identified myself, the door opened automatically and I stepped inside. The sight of three barred windows amid a thick white-washed wall bound me at a standstill and I stood there in silence and awe, unsure of what I was expected to do.

    Indeed, I was quite surprised when Rev. Mother Abbess Sr. Michelina Mifsud called me in, for I had believed that this interview would take place behind bars and that I would never have the opportunity to look at her face.

    “This would not have been possible if you had come to us about eight years ago,” responded Sr. Michelina as she read the question in my eyes. “At that time, you would have needed a special permit in order to contact us, and on your arrival, I would have sounded a bell so that all the other nuns would know that you’re here and they would retire to their rooms until you left.”

    “Necessary communication with people used to take place only behind those bars,” she continued to explain. “We could neither read newspapers, nor hear the radio or watch television. Our lives were meant to be completely shut from the rest of the world so that we could focus only on God and our prayers. None of the nuns could get out of this monastery except when they needed aid for serious health reasons. We could not even visit our parents when they were sick and if they died, we were not allowed to attend their funeral. However, at times, our close family members could come to see us at the monastery and we greeted each other from behind the bars.”

    I felt dumbfounded and looked down at the floor, searching for a way to question her how and why, until I could not resist no more and spoke out.

    “This style of life does not make us feel miserable because this was our choice,” responded gently Sr. Aloisia Bajada who had joined us silently. “Our faith keeps us strong and prevents us from feeling depressed. Certainly there are moments when life gets pretty hard but whose does not? I am sure that even though you did not choose to become a cloistered nun, you too have to make several sacrifices for your family. So, you see, there is not so much difference between us.”

    I watched them closely, trying to sense any strange move or reaction which might reveal a hint of unhappiness but instead I was met with sincere serene demeanour which was almost saintly.

    “Sometimes even we find it difficult to understand and explain our vocation,” expanded the nuns. “We tend to regard it as a gift from God.”

    We started to walk around the monastery and here I was in for another revelation. For the nuns did not live within some somber building but in a spacious and historical palace which was constructed during the period of the Knights of St John.

    “This monastery has a long and interesting history,” told me Sr. Aloisia as she watched me admire the old paintings hanging on the walls, the colourful painted floor tiles and the exquisite architecture. “In my earlier years, it was my joy to delve within this monastery’s ancient archives which go back to 1606. They narrate detailed incidents and engaging stories which took place in this building and in the lives of the nuns that lived here hundreds of years ago. Surely, it is a pity that very few people have ever laid eyes upon them!”

    At 88 years, Sr. Aloisia is the oldest of the remaining six nuns in this monastery. I was delighted by her passion towards the history of this place which has been her home for the last 70 years. As she led the way ahead, she informed me that originally this building was the residence of Marquis Giovanni and Katarina Vasco Oliviero, and it was known as Casa Vanilla. In 1576, this couple went through a rough time when their son contracted the plague, and in desperation, Katarina, who was a devotee of St Catherine, pledged to donate her house to the Church if her son survived. The boy did survive and Katarina was adamant to keep her word. However, when in 1611, she got to know of a group of girls known as ‘Orfanelle della Misericordia’ who had decided to become cloistered nuns and were taking care of children with family problems, she decided to give her property to them.

    In order to change this palace into a monastery, the couple had to buy some of the neighbouring properties so that they could accommodate about 45 nuns, 15 girls and a chapel. This is why today, this monastery stretches out into Republic Street, St Christopher Street, Strait Street and also a section of St Dominic Street. Incidentally, within a year from their testament this noble couple died and since their son had already died before them, the cloistered nuns of St Catherine inherited all that remained.

    By time, it became customary for some of the girls of the nobility to take their vows and join this monastery, and this included Grandmaster Manuel Pinto de Fonseca’s sister. Certainly, these girls brought with them generous dowries which supported a comfortable life. However, in 1714, the monastery required huge structural changes and much of the money ran out. Then, in 1798, when the French occupation took over Malta, the nuns found themselves in a dire state of poverty and they could not afford to take care of children any more. The number of nuns dwindled to eight but once the French left our islands, new nuns joined the monastery and life started afresh.

    We entered into a lift which took us straight up to the monastery’s huge roof. A breath-taking view of the splendid architecture of the other Valletta buildings welcomed us and a fresh breeze whirled around us. The nearby wide blue sea was shiny and tempting, and we could see sea-gulls gliding smoothly over its surface.

    “How can we feel restricted when we have all this to enjoy?” the two nuns asked me with a bright smile on their faces.

    We stood together in silence, relishing the stillness and the beautiful environment which surrounded us. Then, the nuns shared with me what had led them to make this particular choice in life.

    “Look down there,” asked me Sr. Aloisia as she indicated far below at the monastery’s garden which originally was the quarry from which the stone for this building was extracted. “During World War II, that garden suffered a direct hit and the nuns went to seek refuge at Ta’ Ċenċ in Gozo. I was 16 and from Xagħra and I did not even know what a cloistered nun was. One day, I saw some creative sewing which they had done and I felt curious to meet them. However, people told me that this was impossible, unless I wanted to join them. I felt terrified at the idea that they could keep me with them and yet finally some older friends accompanied me to see them and I liked the nuns’ company. As time went by, I continued to think about them and when I was 18, I was sure that I wanted to join those nuns who had in the meantime returned to their monastery in Malta. And here I am.”

    “I was also 18 when I took my vows and became a cloistered nun of this monastery,” told me Sr. Michelina. “Ironically when I was younger, a priest who often watched me visiting and praying daily in front of St Rita, had suggested to me that I should consider becoming a nun and I was furious! Oh, I want to enjoy life, I told him. The life of a nun is not for me! However, some time later, he convinced me to meet the Rev. Mother Abbess of St Monica who in turn invited me to spend some weekends with them whenever I wanted. Somehow, I liked the idea and little by little I got very close to these nuns until I could not imagine any other life but to stay with them. Then, one day, I went to visit Frenċ tal-Għarb and without even knowing me, he made a cross upon my forehead with some oil that was blessed by the Virgin Mary and he told me that I would soon become a cloistered nun in the Monastery of St Catherine and that eventually I would die there. When I returned home to my father and told him about this, he swore that I would not withstand the life of a cloistered nun for more than 15 days. And yet here I am still after 51 years!”

    We went down again and this time I was shown the crypt where all the cloistered nuns of this monastery get buried. Interestingly, in this crypt, one finds also the tomb of the son of the original owners of this building.

    From there, we moved on to the small chapel wherein the nuns attend to pray. “After 1963, we received new regulations and many things changed. One of these included the possibility of receiving the public in our monastery, even if we still stand behind bars. Indeed, within these last years, many individuals have sought us for spiritual help and advice. Many more have chosen to join us during mass and so people have grown more accustomed to our presence and I think that their respect towards us has increased, now that they know us better,” told me Sr. Michelina.

    “Through these encounters, we want to show people that life does not end when you become a cloistered nun. We simply start a new chapter of a life which is simpler and closer to God. We have our daily chores, we pray and help others, and we also enjoy developing our talents in sewing, crochet and art.”

    “We miss absolutely nothing here except the need for more nuns to join us as we are too few now and most of us are also too old,” admitted Sr. Aloisia.

    I cherished their warm hug when they embraced me before I left, and for a moment I felt a distinct sense of happinness. Yet once the monastery’s door closed behind me, I was concerned about how these nuns will live, once they will be too old to take care of each other? And what will be this monastery’s destiny if one day these nuns will all fade away?

    (This article was published in Focus Valletta Supplement in The Times of Malta dated 1st October 2014)

    2014.10.01 / no responses / Category: Times of Malta

  • Jien nagħmel ir-ritratti

    Photo - Daniel Cilia by Ted Attard.jpgDaniel Cilia - Gozo countryside.jpg

    Dabiel Cilia - playing brilli.jpgDaniel Cilia - Gharb feast.jpg

    “Jiena nagħmilhom ir-ritratti, mhux neħodhom,” ġibidli l-attenzjoni mill-ewwel il-fotografu magħruf Daniel Cilia ftit wara li bdejna niddiskutu dwar il-karriera tiegħu. “Hemm differenza kbira bejn it-tnejn.”

    “Niġbed ir-ritratti bl-iPhone meta nkun imsiefer u kull ma nkun nixtieq mir-ritratt ikun biss memorja tal-esperjenza. Imma meta nkun qed nagħmel ritratt professjonali jkolli viżwal ċar f’moħħi dwar dak li nkun irrid nipproduċi u hemmhekk nuża l-kamera u idealment it-tripod sabiex b’hekk toħroġ kompożizzjoni aqwa.”

    Kif bdiet in-namra mal-fotografija

    “Meta kelli xi 13 il-sena, ġie l-kuġin id-dar tagħna u qabad ipitter fjura l-ġmiel tagħha. Tħajjart nipprova npinġi imma jiena bniedem bla paċenzja u nkun irrid ir-riżultati malajr. Għaldaqstant ma domtx ma ntbaħt illi l-pittura żgur li ma kinetx tgħodd għalija.”

    Minflok bil-flus li kellu fil-karus, mar u xtara kamera….

    “Darba minnhom qbadt il-flus li kont ilħaqt faddalt u mort nixtri Instamatic camera. Spiss bdejt nerħilha fuq ir-rota, indur madwar Għawdex, niġbed ir-ritratti. Kien passatemp pjuttost għali għax dil-kamera kienet taħdem bl-islides u r-ritratti kien ikolli niżviluppahom l-Ingilterra.”

    Skoprejt li Daniel kien tfajjel kemmxejn imqareb. Infatti aqraw ftit kif irnexxielu jikseb il-flus biex jixtri l-aċċessorji għall-kamera tiegħu….

    “Dil-kamera kienet tiġbed ritratti black and white u darba minnhom ħadtha miegħi l-iskola u bdejt nieħu r-ritratti tal-għalliema tagħna f’pożizzjonijiet tad-daħk. Meta żviluppajthom u wrejthom lil sħabi, dawn tant għoġbuhom li bdew iħallsuni tagħhom u hemm indunajt li kien hemm mod kif stajt naqla’ xi ħaġa. Intant, mhux darba u tnejn li qlajt xi ċamata mingħand is-surmast meta xi ritratt minnhom kien jispiċċa għand xi għalliem! Imma dan ma waqqafniex. Anzi! Żiedli l-isfida kif ser nagħmel biex nibqa’ nieħu dawk ir-ritratti xorta, mingħajr ma l-għalliema jindunaw. U rnexxieli….”

    L-ewwel esebizzjoni

    “F’żogħżiti ftit li xejn kien ikun hemm x’tagħmel Għawdex. Dak iż-żmien kont iffissajt fuq ir-rivisti tan-National Geographic, kemm għall-informazzjoni li kellhom u anki għar-ritratti professjonali li kienu jakkompanjaw l-artikli. Eventwalment bdejt nifli l-istil ta’ dawn ir-ritratti u bdejt nipprova nieħu bħalhom permezz ta’ kamera SLR li kont xtrajt li kienet tieħu r-ritratti bil-kulur. Sadanittant bdejt naqra dwar dan is-suġġett u nesperimenta kemm niflaħ u pass wara pass bdejt nitgħallem mill-iżbalji tiegħi stess.”

    L-ewwel esebizzjoni li tella’ kienet f’Għawdex imma fil-fehma tiegħu, għalkemm ir-ritratti kienu tajbin, din kienet wirja ta’ prinċipjant għax kien ipprova jimla’ sal-inqas kantuniera tal-post biex juri x-xogħolijiet tiegħu.

    Iżda fl-1986 huwa ddeċieda li jtella’ l-ewwel esebizzjoni maġġuri tiegħu fil-Mużew Nazzjonali tal-Arti, l-Belt Valletta….

    “Apprezzajt ferm ir-rispons sabiħ li kelli min-nies li ġew jarawha. Nistqarr li missieri kien ilu jiġbidli l-attenzjoni minħabba l-ispejjeż li kien jirrikjedi dan il-passatemp. Ta’ 16 il-sena kont bdejt naħdem bħala ners u għalkemm kelli paga li ngħaddi biha, żgur li ma kinetx tiflaħ għal spejjeż ta’ dik ix-xorta. Biex tgħaxxaqha, ma kelli l-ebda ħajra li niġbed ritratti tat-tiġien jew r-ritratti tan-nies, u lanqas qatt ma kelli l-intenzjoni li niftaħ ħanut.”

    Però ġara li fl-istess sena, Daniel rebaħ l-unur Licentiate of Royal Photographic Society of Great Britain u dan kompla jikkonfermalu li kellu talent fil-qasam tal-fotografija.

    Ix-xorti tagħti daqqa t’id

    “Darba minnhom irbaħt scholarship ta’ xahar biex nitla’ nistudja l-fotografija l-Italja. Hemmhekk tgħallimt bosta affarijiet fosthom kif nuża d-dark room. Kelli għalliem artistiku ħafna imma ma domtx ma ntbaħt li hu ma tantx kien tekniku. Min-naħa l-oħra, hu kien innota lili peress li jiena kont tekniku ħafna,” beda jirrakkuntali Daniel.

    “Għodwa minnhom dan l-għalliem li kien ukoll fotografu tal-moda sejjaħli ħdejh u offrieli l-opportunità li naħdem miegħu f’Firenze bħala assistent tiegħu. Nistqarr li l-moda ma tantx kienet tinteressani ħafna. Imma x’tagħmel? Titilfu ċans bħal dan? Inżilt Malta fejn iddiskutejt din il-proposta mal-ġenituri tiegħi. Imbagħad tlabt u ngħatajt il-permess għal-leave ta’ sitt xhur sabiex immur nittanta xortija f’dan ix-xogħol ġdid. U minn dakinhar, qatt ma ħarist lura.”

    Xorta waħda, din ma kinetx deċiżjoni faċli….

    “Malta kont komdu ngħix flimkien mal-ġenituri tiegħi u l-paga li kelli, kont kuntent biha. Firenze kien se jkolli nibda kollox mill-ġdid, nikri post għalija u ngħix għal rasi. Kelli wkoll nagħmel aktar minn xogħol wieħed biex inlaħħaq mal-ħajja. Però finalment irnexxieli nagħmel ix-xogħol li dejjem xtaqt u li għadu jagħtini sodisfazzjon kbir sa llum.”

    Karriera bħala għalliem

    Spiss, l-iktar ħaġa diffikultuża fil-ħajja hija sakemm issib mezz kif tqabbad ir-rota ddur…

    “Fl-1989, permezz ta’ kuntatti li kelli, tlajt ngħallem il-fotografija fin-National College of Arts, Crafts and Design ta’ Oslo fin-Norveġja, sakemm għalliem minnhom ħareġ bis-sabbathical leave. Imbagħad mill-1990 sa l-1995 kont responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-Istitut tal-Arti Lorenzo De Medici f’Firenze, l-Italja.”

    “Għall-ewwel, peress li jiena qatt ma kont attendejt għall-korsijiet relatati mal-fotografija, inkwetajt illi l-istudenti kienu ser ikunu jafu aktar minni. Għaldaqstant, sabiex inżid aktar mal-esperjenza li diġà kelli fil-qasam tal-fotografija, erħejtilha nistudja l-istorja tal-arti, l-istorja tal-fotografija, l-arti tal-fotografija eċċ eċċ. Biż-żmien ikkonfermajt illi l-istudenti tassew jgħallmuk bl-esperjenzi varji li jġibu magħhom. Kelli x-xorti illi l-istudenti tiegħi kienu ġejjin minn pajjiżi differenti u allura aktar u aktar kellhom perspettivi interessanti, hekk kif kull wieħed minnhom kien imnebbaħ mill-kultura tiegħu u allura kellu ideat distinti. Barra minn hekk, il-karattri ta’ kull individwu jvarjaw ukoll u b’hekk affaxxinajt ħafna ruħi nisma’ u nosserva dwar liema ritratti jogħġbuhom u jibqgħu jiftakruhom u liema huma dawk li jintesew mill-ewwel.”

    X’jippretendi minn ritratt

    Għalkemm bħal ħafna llum, Daniel jipperfezzjona r-ritratti tiegħu permezz tal-kompjuter, huwa joqgħod attent li dawn jibqgħu jidhru naturali daqs li kieku qatt ma kienu mittiefsa…

    “Illum, bil-kameras diġitali, tant hu faċli li tibdel ritratt li spiss tara lil min jesaġera u b’hekk jitlef in-naturalità tar-ritratt. Jiena naqbel li jekk hemm xi ħaġa li qed tkerraħ ir-ritratt għandha titneħħa, bħal ngħidu aħna arbli tad-dawl, pajpijiet tal-ilma, wires eċċ. Iżda l-għan prinċipali tiegħi dejjem ikun illi dak li qed iħares lejn is-suġġett tar-ritratt, ikun qed jarah eżatt daqslikieku jkollu l-oġġett tassew quddiemu. Jiena minn ritratt ma nippretendi xejn ħlief li jwassal bl-aħjar mod il-mument li nkun sraqt jien lill-ħin sabiex b’hekk permezz tiegħu, naqsam l-esperjenza tiegħi.”

    Rakkonti dwar ritratti partikolari

    “Fil-ktieb ‘Panoramic Malta and Gozo’ hemm ritratt li jien kuntent ferm bih. Juri xena sabiħa tal-festa tal-Isla flimkien ma’ dik tal-knisja ta’ San Duminku waqt li l-inħawi jkunu kollha mixgħula u jkun tiela’ n-nar ikkulurit fis-sema miż-żewġ lokalitajiet. Sena qabel ħadt dan ir-ritratt kont immaġinajtu imma ma rnexxiliex nieħdu. Għalhekk mort is-sena ta’ wara, u minn fuq il-bejt ta’ l-iskola De La Salle f’Bormla, ġbidt panorama mill-aqwa ta’ dan il-mument sabiħ fil-gżejjer tagħna.”

    Sett ta’ ritratti oħrajn sbieħ kienu jinsabu fil-ktieb ‘The Feast of the Shipwreck of St Paul’ iżda għall-ewwel, mhux kulħadd kien qabel li kellhom jiġu nklużi….

    “Dawn qegħdin fil-parti li jisimha ‘When disaster strikes’ u t-tema tagħha turi x’iseħħ meta titħassar din il-festa. Niftakar li dakinhar li ħadt dawn ir-ritratti kienet qamet maltempata żul minn hemm u għalhekk l-istatwa ta’ San Pawl kellha tiddaħħal malajr lura fil-knisja u l-festa tħassret. F’ħin minnhom, bosta nies li għalihom dil-festa hi għażiża ħafna, infexxew jibku kemm jifilħu u naturalment jien ippruvajt nimmemorizza dan il-mument. Infatti wieħed minn dawn ir-ritratti juri raġel jixher waqt li ieħor qed isabbru. U meta lil dan staqsejtu jekk jaċċettax li nippubblika r-ritratt tiegħu qalli “Mela! Ippubblikah! Ħalli n-nies jaraw kemm inħobbu lil San Pawl jien!”

    Daniel għaddieli bosta rakkonti interessanti imma dan l-imgħarraq spazju, ma jagħtinix ċans ninkludihom kollha. Għalhekk se ngħaddi ħafif ħafif fuq uħud minnhom….

    “Darba kien hemm kumpanija jisimha History and Adventure u dawn talbuni niġbed ritratti ta’ żewġ xabbata professjonali waqt li kienu qed jiddendlu mat-tieqa tad-Dwejra. Jien aċċettajt u t-tlieta li aħna nżilna bil-ħbula mat-tieqa u jien ġbidt ir-ritratti, dak iż-żmien bil-kamera Pentax. Issa suppost li hekk kif inlestu, kellha nibqgħu neżlin fuq dgħajsa li kienet ser teħodna lura lejn id-Dwejra. Imma minflok, minħabba li l-baħar kien imħarrek, id-dgħajsa ma setgħetx tiġi għalina u jien kelli nara kif nagħmel biex nitgħallem dak il-ħin stess kif nerġa’ nitla’ ‘l fuq!”

    “Darb’oħra ħriġt nieħu r-ritratti ma’ xi sajjieda Għawdxin kmieni fil-għodu. Imma għandek tkun taf li lili jdejjaqni ħafna l-baħar u għalhekk wara xi ħin wieqaf ġod-dgħajsa titbandal ‘l hemm u ‘l hawn taħt sema ċlampu, telgħali l-istonku u tlaqt niġri lejn in-naħa ta’ wara nirremetti kemm niflaħ. F’ħin minnhom nisma’ frattarija sħiħa fuq in-naħa l-oħra tad-dgħajsa u ħaffift biex nara x’ġara. Sibt li kien inqabad kelb il-baħar daqsiex fix-xbieki tas-sajjieda u dawn kienu qegħdin jippruvaw itellgħuh fid-dgħajsa. Naturalment jien insejt id-dwejjaq kollu li kelli fl-istonku sa ftit tal-ħin qabel u ntlift niġbed ritratt wara l-ieħor. Meta għadda kollox, sajjied minnhom li kellu 76 sena qalli “Kellek tkun hawn int għax jien qatt qabel ma qbadt kelb il-baħar f’għomri!”

    Il-kotba tiegħu

    Minn mindu kien żgħir, il-ħolma ta’ Daniel kienet li jippubblika l-kotba. U permezz tal-fotografija, huwa rnexxielu jwettaq din il-ħolma tant li dan l-aħħar għadu kif ħareġ il-95 ktieb tiegħu!

    “Dawn huma t-tfal tiegħi,” qalli hekk kif kburi kburi firex idu mal-librerija vasta tiegħu. “Ħafna mill-kotba tiegħi huma relatati mal-kultura u mal-istorja ta’ Malta; aspetti f’pajjiżna li huma għal qalbi ħafna. Għal xi raġuni nħossni responsabbli biex bir-ritratti tiegħi nieħu rikordju dwar min huma l-Maltin ta’ llum. Ormaj ilni 26 sena ngħix l-Italja imma lil Malta nħobbha wisq u spiss tarani ġej u sejjer minn pajjiż għall-ieħor.”

    Bħalissa għandu ferm għal qalbu sensiela ġdida ta’ kotba bl-isem ‘The Cultural Legacy of Malta and Gozo’ li d-distribuzzjoni tagħhom qed issir permezz tal-Facebook jew mingħand is-Sależjani f’St Patricks tas-Sliema.

    L-essenza tal-fotografija

    Daniel saħaq miegħi li l-essenza tal-fotografija tibqa’ dejjem id-dawl…

    “Għalija l-fotografija hija d-dawl, mhux kameras u lentijiet. Jekk hemm xi ħaġa li qiegħda f’dawl tajjeb u inti qbadtha sewwa f’ritratt, nemmen li għandu jkollok ritratt tajjeb.”

    Staqsejtu liema minn dawn l-eluf ta’ ritratti li għamel s’issa huwa l-aktar għal qalbu. It-tweġiba kienet pronta… “Dak li se nagħmel għada.”

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (20 Parti) fit-Torċa tad-28 ta’ Settembru 2014)

    2014.09.28 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Is-sengħa tal-insiġ

    Antoine Vella.JPGModdy Vella.JPG

    Waqt ix-xoghol tal-insig.JPGApparat li jintuza min-nissieg.JPG

    Dari, fil-gżejjer tagħna, l-akbar kamra f’ħafna mill-irziezet u d-djar, kienet tintuża biex fiha jitpoġġa l-makkinarju goff tan-newl li bih kien isir ix-xogħol tal-insiġ. Id-disponnibilità tal-qoton fl-għelieqi, flimkien mal-preżenza ta’ bosta merħliet tan-ngħaġ, kienu ħolqu l-opportunità biex permezz ta’ din is-sengħa, il-familji Maltin u Għawdxin setgħu jipproduċu diversi oġġetti kemm għall-użu tagħhom personali u kif ukoll biex ibiegħuhom sabiex jaqalgħu l-għixien tagħhom.

    Iżda maż-żmien, it-tibdil li ġabet magħha l-industrijalizzazjoni, beda kull ma jmur inaqqar mid-domanda għax-xogħol bl-idejn, hekk kif il-magni bdew jipprovdu kwantità ta’ prodotti aktar varji u b’dehra iżjed perfetta. Għaldaqstant ix-xogħol tan-newl fid-djar beda jmut mewta naturali, għadilli xorta waħda kien għad fadal min baqa’ jagħmlu.

    Maudie

    Modesta Vella, magħrufa bħala Maudie, illum għandha 74 sena. Twieldet l-Għasri, Għawdex u fi tfulitha tiftakar li kemm ommha u kemm zijitha kellhom newl id-dar. Omm Moddy kienet tinseġ għadd ta’ affarijiet għall-familja tagħha, mentri zijitha, li romlot kmieni, kienet tagħmel anki x-xogħol għan-nies u b’hekk irnexxielha trabbi ‘l uliedha. Uħud mill-klijenti kienu jġibulha s-suf tan-ngħaġ tal-merħliet tagħhom u hi kienet tinsġilhom il-kutri u l-liżari minnu.

    Malta Weave

    Maudie kellha erbgħa ħutha bniet u żewġ subien. Il-bniet kollha kienu jafu jinsġu, mentri s-subien kienu jagħmlu xogħol barra mid-dar. F’żgħożitha Maudie kienet qabdet din is-sengħa sewwa u għalhekk meta Cecilia de Trafford fetħet fabbrika żgħira f’Għawdex bix-xogħol tal-insiġ bl-inwiel, hija daħlet bħala impjegata magħha.

    De Trafford kienet ġabet jaħdmu magħha żewġ nissieġa mill-Iżvezja u dawn bdew iħarrġu lin-nissieġa Maltin ħalli jipproduċu diżinji ġodda f’pajjiżna. Dan l-istil ġdid, li sar magħruf bħala Malta Weave, mal-ewwel ġibed l-għajn tal-klijenti u ma damx ma sar parti mill-moda ta’ dak iż-żmien. Xi nies tal-lokal kienu jixtru dawn il-prodotti. Imma l-aqwa klijenti tagħhom kienu l-impjegati barranin tas-servizzi Ingliżi li kienu stazzjonati f’pajjiżna, minħabba li huma kellhom paga ferm aktar għolja mill-Maltin.

    Madanakollu, ftit ftit, ix-xogħol tal-insiġ f’Għawdex ma’ baqax aktar sostenibbli u l-ħaddiema saru jafu li l-fabbrika ta’ De Trafford kienet waslet biex tagħlaq. Għaldaqstant, meta darba minnhom ġie jżurhom Karmenu Vella, li kellu fabbrika tal-insiġ f’Malta, u offra lit-tliet ħaddiema li kien għad fadal, fosthom lil Moddy, biex imorru jaħdmu miegħu, huma mill-ewwel laqgħu din il-proposta. Hekk kif Maudie ppreparat ruħha biex tinżel taħdem f’Malta, żgur li qatt ma basret li fi ftit tas-snin oħra, Karmenu kellu jkun ir-raġel tagħha!

    Karmenu Vella – nissieġ f’Malta

    Xi żmien wara t-Tieni Gwerra Dinjija, għall-ħabta tal-1948, Karmenu flimkien ma’ ħutu Wiġi u Mananni, fetħu ħanut tal-insiġ fl-inħawi tal-Bajjada ħdejn Sant’Agatha, ir-Rabat, Malta. Huma tħarrġu f’dis-sengħa mingħand il-ġenituri tagħhom, li fi tfulithom, anki dawn kienu tgħallmu permezz ta’ qrabathom. Fl-1962 l-aħwa ddeċidew li jiftħu għal rashom u Karmenu akkwista ħanut fis-Saqqajja u tah l-isem Weaving and Lacecraft. Huwa impjega miegħu 22 mara, li tlieta minnhom kienu ħajjata u l-bqija kienu jaħdmu fuq l-inwiel. Fil-fabbrika kienu jsiru diversi prodotti, fosthom kutri, liżari, purtieri u tvalji. Imma l-aktar popolari kienu d-dbielet li kienu jintużaw għaż-żfin. Dawn kienu jinħadmu b’kuluri varji u xogħol Maudie kien jinvolvi li tinseġ id-drapp għalihom bid-disinn u bil-bordura partikolari tal-Malta Weave.

    Hekk kif mas-snin il-ħaddiema tas-servizzi bdew iħallu lill-gżejjer Maltin, it-talba għal dan ix-xogħol bdiet tbatti. U meta fl-1971, il-ħaddiema bdew jingħataw paga minflok jitħallsu bl-imqieta, Karmenu sab ruħu f’pożizzjoni fejn kellu jneħħi lill-ħaddiema li kellu jaħdmu miegħu. Maudie li sadanittant kienet saret martu, baqgħet tgħinu fil-ħanut tas-Saqqajja u ftit ftit uliedom Antoine u Marika, bdew jinteressaw ruħhom ukoll fix-xogħol tal-insiġ.

    Antoine Vella – jiret is-sengħa

    Iżda kien Antoine li baqa’ jsegwi x-xogħol tal-insiġ b’passjoni, hekk kif ta’ tmien snin huwa beda jmidd idejh fuq in-newl fejn bejn biex jikkopja lil ommu u bejn biex jilgħab, huwa niseġ l-ewwel tapit. Huwa jiftakar li mit-tapit kollu kellu biss żewġ pulzieri tajbin għax l-oħra kienu kollha żbalji iżda tgħidx kemm għamel il-qalb meta t-tapit tiegħu nbiegħ xorta waħda, peress li f’dak il-perjodu, ix-xogħol tal-insiġ bl-iżbalji kien jitqies bħala prodott uniku. Minn dakinhar huwa beda jinxteħet aktar u aktar jipprattika fuq in-newl u ommu meta ratu interessat, bdiet tgħaddilu l-pariri sabiex itejjeb is-sengħa tiegħu. Infatti, huwa ma damx ma tgħallem kif ma jagħmilx aktar żbalji, jew għallinqas, jekk joħroġlu xi xogħol ħażin, isib tarfu malajr u jirranġah.

    Iż-żmien bejn l-1979 u l-1981 kien l-aqwa perjodu għan-negozju tal-familja Vella li ormaj kien reġa’ qabad ġmielu. Sal-1986 is-suq Malti kien relattivament protett mill-kompetizzjoni tal-prodott barrani u għalhekk kollox baqa’ għaddej ħarir. Iżda sussegwentament, bil-liberalizazzjoni tas-suq, f’pajjiżna bdew jiġu impurtati diversi prodotti li mhux kollha kienu neċessarjament ta’ kwalità imma li n-nies kienu jogħġbuhom, l-aktar minħabba li sikwit kienu irħas minn dawk lokali.

    Xorta waħda Karmenu baqa’ jżomm dan il-ħanut, anki peress li l-klijenti barranin li dari kienu jixtru minn għandu, kienu baqgħu jfittxuh kull darba li jaslu sa Malta peress li x-xogħol tiegħu kien ġenwin. U meta fl-1995, huwa ħalla din id-dinja fl-età ta’ 86, ibnu Antoine iddeċieda li jkompli warajh, sakemm fl-2010, ix-xogħol tant naqas li huwa kellu jagħlaq il-ħanut li kien qatta’ ħajtu kollha fih.

    Ix-xogħol tal-insiġ – illum

    Illum Antoine li għandu 45 sena, għadu jaħdem dan ix-xogħol bħala part-time minn garaxx imdaqqas fil-Baħrija fil-limiti tar-Rabat, Malta. Hemmhekk huwa rnexxielu jiġbor l-apparat tan-newl li kellu missieru fil-ħanut, li ħafna minnu jmur lura mal-200 sena. Ta’ min isemmi li dawn l-inwiel Maltin kienu ġew modifikati bis-sistema Ingliża billi l-apparat tal-irfis tagħhom ġie mqabbad man-naħa ta’ wara tan-newl, minflok mal-parti ta’ quddiem, u b’hekk dawn il-mezzi saru aktar effiċjenti minħabba li kienu jitolbu inqas sforz u tbatija min-nissieġ.

    Apparti dan, Antoine bidel ukoll in-nir tan-newl, li jkun qisu speċi ta’ moxt irqiq minn fejn jgħaddi l-ħajt tal-insiġ, għal wieħed tal-metall minflok tal-ispag. Dan minħabba li meta kienet tinzerta ġurnata umduża, ix-xogħol kien jixxarrab u jibda joffri reżistenza lill-ispag, li kien jinqata’ għal darba wara l-oħra u n-nissieġ kien ikollu jieqaf sabiex jagħmel l-għoqod. Naturalment, bis-sistema l-ġdida din il-battikata ġiet evitata imma b’nostalġija, Antoine baqa’ jżomm bħala tifkira xi nir tal-ispag antik li kien juża missieru.

    Wirt kulturali mhedded li jintemm

    Fil-garaxx tiegħu mimli daqs bajda b’dan l-apparat li llum huwa meqjus bħala parti mill-wirt kulturali tagħna, Antoine irnexxielu jakkwista wkoll mingħand mastrudaxxa, ħamest inwiel tad-ditta Ashford li oriġinarjament kellhom jiffurmaw parti mill-apparat tal-fabbrika ta’ Cecilia de Trafford li hija kellha fis-sit fejn aktar tard inbniet il-lukanda Verdala, fir-Rabat, Malta. Iżda minħabba li din il-fabbrika għalqet peress li kien naqas ix-xogħol, dawn in-nwiel baqgħu qatt ma nxtraw.

    Ġie żmien meta Antoine kien kważi wieqaf għal kollox mis-sengħa tiegħu ta’ nissieġ peress li n-nies ma baqgħetx tapprezza dan ix-xogħol tal-artiġġjanat u ftit li xejn kienet tiddistingwih mill-prodott maħdum għall-massa bil-magni. Apparti minnu li għandu s-sengħa ta’ nissieġ hawn Malta, mill-familja ta’ Antoine, fadal biss iz-zija tiegħu Ċetta li għandha 73 sena li għadha taħdem in-newl fil-gżira t’Għawdex. Jidhirlu wkoll li hawn xi nissieġ ieħor f’pajjiżna. Imma jekk jieqfu huma t-tlieta, ma tantx għandu tama li ser ikun hemm min ikompli warajhom. Ma jidhirx li fadal interess fost iż-żgħażagħ li jitgħallmu din is-sengħa tant metikoluża, lanqas uliedu li diġà qabdu triq għal kollox differenti. U akkost li hu qed jagħmel ħiltu biex jippromwovi ħidmietu u anki biex iħajjar lil xi ħadd biex jitrawwem minnu, s’issa r-rispons dejjem kien kajman.

    It-tiftix għall-għeruq

    Iżda hekk kif id-dinja tkompli ddur u tinbidel, f’dawn l-aħħar snin is-soċjetà Maltija donnha qed terġa’ tfittex l-għeruq tagħha u b’hekk qed titfa’ għajnejha mill-ġdid fuq prodotti li huma aktar ġenwini u naturali. Għaldaqstant għal darb’oħra, Antoine reġa’ beda juża wħud minn dawn in-nwiel sabiex bihom joħloq il-kreazzjonijiet tiegħu li minn dejjem kienu jagħtuh sodisfazzjon kbir.

    Diffikultajiet li jżommu dan ix-xogħol lura

    Imma akkost li Antoine għandu ħeġġa kbira biex jerġa’ jkebbes l-interess f’din is-sengħa antika tal-insiġ, huwa stqarr miegħi li spiss jiltaqa’ ma’ diversi diffikultajiet li jżommuh lura. Waħda minn dawn il-problemi jidher li hija n-nuqqas ta’ regolarizzazzjoni dwar l-artiġġjanat u minħabba f’hekk, huwa spiss isib ruħu jbati inkonvenjenza kbira sabiex jarma fil-pubbliku bix-xogħol tiegħu, hekk kif mhux darba u tnejn li jġiegħluh iwarrab minn fejn ikun u jibqgħu jċaqalquh minn post għall-ieħor.

    Antoine spjegali li n-natura ta’ dan ix-xogħol hija differenti ferm minn dik ta’ negozji oħra. Fosthom, huwa jkollu bżonn ċertu ammont ta’ spazju, kemm biex jesponi x-xogħolijiet lesti li jkollu għall-bejgħ, u kif ukoll biex jarma n-newl tiegħu ħalli jkun jista’ juri kif isir l-insiġ. Apparti li minnu nnifsu, dan l-apparat li ormaj jifforma parti mill-wirt kulturali tagħna, jservi bħala attrazzjoni għall-Maltin u għall-barranin, huwa jgħodd ukoll biex jikkonferma man-nies illi dawk il-prodotti lokali qegħdin tassew jinħadmu bl-idejn.

    “Tisma’ ħafna diskors dwar kemm huwa importanti li nżommu l-wirt kulturali tagħna ħaj. Imma kultant bejn il-paroli u l-fatti, hemm il-baħar jikkumbatti,” stqarr Antoine. “Ilna ħafna snin nitkellmu dwar id-diffikultajiet tagħna l-artiġġjana. Però s’issa ftit li xejn rajna riżultati pożittivi sabiex dawn is-snajja’ antiki li ilhom jintirtu minn ġenerazzjoni għall-oħra, jiġu salvati. Ikun inutli li tipprova tagħmel kuraġġ biex tmantni sengħa li ħadd ma jrid ikompli warajk, jekk imbagħad ma ssibx fejn tbiegħ il-prodotti li tagħmel. Mhux ta’ b’xejn li ħadd ma jlumhom lil dawk iż-żgħażagħ li jippreferu jagħmlu tip ta’ xogħol ieħor.”

    Biex il-wirt kulturali tagħna jibqa’ ħaj

    Huwa proprju fil-postijiet fejn l-aktar li jinġabru t-turisti li Antoine jsib id-diffikultajiet, hekk kif il-ħwienet tal-inħawi jopponu għall-preżenza tiegħu. “Imma jiena minn postijiet hekk li nsib il-bejgħ għax-xogħol tiegħi għax sfortunatament, il-Malti għadu ma japprezzax biżżejjed bejn dak il-prodott ġenwin li ġie maħdum bl-idejn u bejn il-prodott li nħoloq malajr u fi kwantità bil-magni. Nixtieq ħafna li ssir xi ħaġa biex tgħin lilna l-artiġġjana nagħmlu l-qalb ħalli nżommu ħaj dan il-wirt kulturali tan-nazzjon tagħna,” għalaq id-diskursata Antoine hekk kif inxteħet fuq in-newl ħalli jurini kif isir dax-xogħol, filwaqt li Maudie tbissmilti ħienja meta ratni nersaq qrib u ninteressa ruħi.

    Idejn Antoine rħewlha għaddejjin kollhom ħeffa, joforqu u jremblu bejn il-kwantità ta’ ħjut, donnhom imnebbħa mill-għarfien antik ta’ missirijietna, u kapaċi jagħtu l-ħajja lid-diżinji sbieħ li n-nissieġ ikun ifforma f’moħħu. Sakemm il-ħajja tippermetti, in-nissieġ jibqa’ jinseġ iżda tkun tassew ħasra jekk il-poplu tagħna jasal biex iħalli dan kollu jintilef darba għal dejjem.

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (19 il-parti) fil-gazzetta Torċa tal-21 ta’ Settembru 2014)

    2014.09.21 / no responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Love in the time of war

    Christina Ratcliffe with Wing Commander Adrian Warburton and her orchestra (Photo - Heritage Malta).jpg

    Christina Ratcliffe's British Empire Medal - 1.JPGNational War Museum Curator Charles Debono near Warburton-Ratcliffe exhibits - 1.JPG

    Eman Bonnici standing near Ratcliffe's grave in Addolorata cemetery - 1.JPGA. Warburton - Durnbach Cem. Section 11, Row H, Grave 27.jpg

    A century ago, many countries had to deal with the onset of World War I which was supposed to be the war to end all wars. Yet, a few years later, the reality of World War II ravaged again many people’s lives, as it devastated their motherland, their homes and their existence.

    Today, these poignant episodes are recorded in various museums around the world, including the National War Museum in Valletta, wherein one finds several objects which recall these dark periods. However a visit to this museum will reveal that its exhibits are witness to more than that, since they also display how people confronted and survived these crucial moments, and how the ugliness of war never stopped their urge to live and to love.

    During a recent visit to this museum wherein I was accompanied by Curator Charles Debono, I discovered how five particular items – a British Empire Medal, an RAF side cap, a uniform jacket, a tankard won at a sports event, and part of a manifold of a P38 Lightning aircraft – formed part of a fantastic narrative relating to a famous English couple who met in Malta and were united and separated by war. Indeed, as I followed the story of the legendary Wg Cdr Adrian Warburton and his lover Christina Ratcliffe, I was whirled back in the 1940s; a time when both the Maltese islands and their inhabitants were pushed to their limits and heroes were borne.

    Adrian Warburton was born in Middlesborough on March, 10, 1918, but his father Geoffrey, a young submarine commander who had been awarded the prestigious Distinguished Service Order, decided to christen him in a submarine which was berthed in Malta. Apparently, a good number of Warburton’s family members were renowned for their eccentric behaviour, particularly where war was concerned, and as Tony Spooner said in his book Warburton’s War, “DSO’s were fairly commonplace in the family”.

    In fact, during his brief life, even Adrian received this honour twice: one of which was awarded to him for his bravery when flying very low among the Italian battleships and cruisers in Taranto in order to read their names, after the cameras failed to work during a reconnaissance mission. This information enabled the Fleet Air Arm to dispatch an effective attack on the enemy later on that night.
    Interestingly, during his training to become a pilot, Adrian had failed to impress his seniors and even though he eventually succeeded to pass his trials, his general assessment was deemed below average. Probably, besides his dare-devil acts, this was also the reason why he crashed his planes during some of his missions. Presumably, this was also the motive for the disbelief that he was dead, after he went missing during his last flight in 1944 …

    It was on September, 6, 1940 that Warburton arrived in Luqa airfield after he was transferred on duty to Malta. Soon he distinguished himself for his fearless attitude such as when he and his two crewmen shot down an Italian Z.506B seaplane when they were only expected to shoot some photos.

    His love story with Christina Ratcliffe took place after she was stranded in Malta, when Italy declared war on Britain and France on 10th June 1940. She had come to our islands together with her group in order to perform as a cabaret dancer but when they found themselves unemployed, these artists set up an ensemble which they called the Whizz Bangs and provided entertainment for the troops.

    During her stay on the island, Ratcliffe made friends with a French pilot, Jacques Mehouas, who often spoke to her about Warburton and described him as a brave and formidable British pilot. Ironically, it was his death which brought them together, when Warburton, who was also a friend of his, approached her to give her his condolences. Ratcliffe considered this first encounter as love at first sight since in her later writings she admitted that with his golden hair and his beautiful blue eyes, Warburton resembled a Greek god.

    In 1939 Warburton had married Eileen Mitchell after a very brief courtship but allegedly he had left her at once when he found out that she was divorced and had a child. However in Ratcliffe, he discovered a soul mate and soon they became one of the most renowned couples at the time. Like the British pilot, she was beautiful, charismatic and adventurous and as Spooner described them “With their personalities, zest and determination, they were to become living symbols of the island’s unconquerable spirit.”

    In fact, besides working as an entertainer, after some time, Christina volunteered to work with the RAF as a telephonist and later as a plotter at the underground War Headquarters in Valletta. She was eventually appointed Captain of D Watch and then became assistant to the Controller, thus having to abandon the Whizz Bangs group.

    This love story came to an abrupt end when on April 12, 1944, Warburton was sent on a reconnaissance mission during which he was supposed to take some photos over Germany, but he never returned. At first his disappearance was not given much importance because workmates, friends and even Ratcliffe were expecting him to return like he always did before. Yet by time, this matter became riddled with speculation as people started to question whether he had committed suicide or whether he had simply left his girlfriend and started a new affair.

    After this incident, Ratcliffe changed drastically. Her neighbours recall that she became a recluse, preferring to live in isolation in her apartment at 7/3, Vilhena Terrace, Vilhena Street, Floriana, and forever waiting for her Warby to return to her. In his book Women of Malta, Frederick R Galea, states that “her last few years were unhappy ones, trying to drown her loneliness in alcohol; she became withdrawn and impoverished.” Certainly this was a pitiful end to a woman who in 1943 was awarded the British Empire Medal in recognition of her work during World War II. During her lifetime, Ratcliffe donated this medal together with the uniform and the tankard which belonged to her beloved Warburton, to the National War Museum in Valletta.

    It was finally in 2002 when Warburton’s fate was identified, after Frank Dorber, a Welsh aviation researcher, discovered his remains in the cockpit of his wrecked plane, buried about two metres deep in a field near the Bavarian village of Egling an der Paar, 34 miles west of Munich. An examination of his aircraft showed that one of the propellers had bullet holes in it, thus indicating that Warburton had been shot down. Part of this plane was donated to the National War Museum in Valletta and now forms part of the exhibits which reflect this story.

    Meanwhile, according to Commonwealth regulations, Warburton was given a formal funeral on May 14, 2003 and he was buried at the Durnbach Commonwealth War Cemetery. Curiously, this ceremony was attended also by his wife Eileen whom many believed to have been dead. After Warburton was found and buried, many sympathizers of the couple Warburton – Ratcliffe demanded whether it was time for these two lovers to be re-united, even if after death? But where is Ratcliffe?

    A visit to the Addolorata cemetery in Paola where I was accompanied by Eman Bonnici, who is the cemetery’s assistant librarian and a researcher of this site, led me to the resting place of ‘Christina of George Cross Island’. He explained to me that the cemetery’s records show that Ratcliffe was originally buried in the common area of the Commonwealth section in 1988. According to a grave-digger from Floriana, Ratcliffe had become so poor that the neighbours had collected the necessary funds to provide her with a proper burial. Then, in 1991, an individual bearing the surname Ratcliffe, bought a grave for her so that her remains will not be lost in the common ossuary. This grave, marked no. 4, is situated in the East Division, Section MA-D. Bonnici informed me that Ratcliffe’s grave is regularly visited by foreigners, particularly from England and Scotland, who come to this cemetery in order to pay their tribute to a heroine of such a turbulent but fascinating love affair.

    (This article was published in ‘Man Matters’ Supplement in The Times of Malta dated 20th September 2014)

    2014.09.20 / 4 responses / Category: Torca - Features & Articles

  • Twieled u miet fix-xandir

    Charles Arrigo ihares lejn Evelyn ghadha tifla.jpgEvelyn Arrigo bir-ritratt ma' huha - 1.JPG

    Charles Arrigo fuq ir-Rediffusion.jpgCharles Arrigo.jpg

    Kien ritratt partikolari li deher fuq Facebook li ħajjarni sabiex nikteb dan l-artiklu. Fih kienu jidhru tifla ċkejkna b’ħarsa tassew ħelwa u mqarrba li kienet flimkien ma’ raġel li għall-ewwel jien m’għaraftx. Ir-ritratt kien sempliċi imma intriganti. Ma ridtx wisq biex tintebaħ li bejn dawk it-tnejn kien hemm relazzjoni ta’ affett kbir. Staqsejt ftit u skoprejt li dawn iż-żewġ individwi kienu l-magħruf u mibki Charles Arrigo u oħtu ż-żgħira Evelyn.

    Meta ltqajt ma’ Evelyn sabiex nintervistaha dwar ħuha, sibt li akkost li għaddew tant snin minn dak ir-ritratt, dik il-ħarsa mqarqċa kienet għadha tilgħab f’għajnejha. Iżda fuq kollox, indunajt ukoll li hi kienet tagħti lemħa sewwa lil ħuha. Avolja l-mewt ormaj firdet lil dawn it-tnejn, ir-rabta li kien hemm bejn iż-żewġt aħwa baqgħet soda mmens u nnutajt li d-dmugħ ifeġġ fuq xfar għajnejha kull darba li ssemmih. “Qalbek żgħira inti,” għedtilha jien. Imma hi saħqet bi tbissima li qalbha kienet iktar pjuttost kbira….

    Kien fessud

    Charles Arrigo twieled fis-6 t’April 1929 fil-Belt Valletta. Huwa kien l-ikbar fost sebat aħwa; żewġ subien u ħamest ibniet. Meta kienu jistaqsuh dwar ħutu, Charles kien iħobb isemmi li għall-ewwel kien għamel ħames snin waħdu, tant li l-ġenituri tiegħu ħasbu li ma kienx ser ikollhom aktar tfal. Għaldaqstant, hu kien dara mfissed mhux ħażin u għalkemm wara twieldu ħutu l-oħra kollha, il-fsied baqa’ jħobbu. Intant, anki meta kiber, speċjalment peress li baqa’ għażeb, ħutu l-bniet baqgħu jfissduh ħafna.

    Evelyn tiftakar li speċjalment fl-aħħar snin, Charles kien jgħaddi spiss jiekol għandha. Kien iċemplilha qabel jitlaq mix-xogħol sabiex hi tibda tipprepara l-ikel.

    “Kien jiġi jiekol għall-ħabta tal-10.15am peress li kien jibda kmieni ħafna x-xogħol. Meta kien jasal għandi, kien jiftaħ il-gazzetti kollha u joqgħod jixtarrhom kemmxejn. Imbagħad kien jitlobni nagħmillu wieħed irqiq – jiġifieri gin and tonic. Xil-11.00am konna nibdew nieklu u ngħidu kelma bejnietna. Imbagħad kien jerħilha lura għar-raqda ta’ wara nofsinhar,” ftakret Evelyn.

    Ommu – l-akbar kritika tiegħu

    Kien jinġieb ħafna mal-familjari tiegħu. Imma ċertament, l-aktar persuna għal qalbu kienet ommu. Skont Evelyn hi kienet li bassret mill-ewwel x’kien ser isir binha. “Kien iħobb jikkummenta dwar dak kollu li jara – min ġej, min sejjer, x’qed jagħmel dak u x’qed tagħmel dik. U darba qalithielu – Int kummentatur għad issir la tikber ibni!”

    Aktar minn darba waqt l-intervisti li għamlulu, Charles stqarr li ommu kienet l-għeżeż ħaġa għalih. Kienet ukoll l-akbar kritika tiegħu. Ma nesa qatt meta fid-29 ta’ Settembru 1962, hu kien il-persuna magħżula biex tiftaħ għall-ewwel darba l-istazzjon televiżiv Malti:

    “Dan huwa l-Malta Television Service. Jiena Charles Arrigo qiegħed insellmilkhom f’isem il-kollegi kollha tiegħi tal-Malta Television Service, waqt li nawguralkhom divertiment bil-programmi tal-lejla. Illum inħoss li qed niltaqa’ magħkom wiċċ imb’wiċċ u nixtieq li kienet ħaġa possibbli li nieħu b’id kull wieħed u waħda minnkhom. Mill-lum il-quddiem ser tibdew tarawni ta’ spiss nippreżentalkhom il-programmi u nwasslilkhom l-aħbarijiet fi djarkhom.”

    Dan il-kliem tiegħu, flimkien mal-filmat ta’ dan l-avveniment saru sinonimi mal-qasam tax-xandir u spiss deheru f’diversi programmi. Kienu bosta dawk li bagħtu jifirħulu meta rawh jiftaħ l-istazzjon. Iżda kellu kritika waħda biss – dik t’ommu! “Għaġġilt naqra waqt li kont qed titkellem”, qaltlu.

    “Mal-mama kelli relazzjoni specjali. U kien tassew xokk għalija meta qaluli li tawha ħass ħażin waqt li kienet nieżla mit-tqarbin u mietet hemm fil-knisja. Ghalkemm konna qed nistennew il-mewt tagħha, għax kienet niżlet ftit, ma bsarnix li din kienet ser tiġi daqshekk malajr,” stqarr Charles darba minnhom.

    “Dakinhar kien ġie wieħed fuqi u qalli aħjar tiġi malajr għax il-mamà ħassha ħażin,” qaltli Evelyn. “Mill-ewwel għokritni għajnejja meta ried iwassalni bil-karozza għax minn fejn konna noqogħdu sal-Knisja ta’ San Duminku, ma kienx hemm bogħod. Kif wasalna, nara l-mamà flimkien ma’ patri u hekk kif poġġejt ħdejha, poġġiet rasha fuq spallti, ħarset lejja u telqet. Lanqas biss indunajt li kienet mietet, tant li meta ġiet l-ambulanza, ippruvajt nagħtiha l-ossiġnu. Mewtha niżlitli biss meta ġie Charles biċ-ċurkett tat-tieġ tagħha u tahuli.”

    Qatt ma żżewweġ

    Kull darba li staqsew lil Charles dwar l-imħabba u l-għala baqa’ għażeb, huwa tbissem u ddikkjara li darba minnhom kien joħroġ ma’ tfajla bis-serjetà tant li kienu waslu biex jitgħarrsu. Imma dan qatt ma seħħ u hu spiċċa biex qatt ma żżewweġ.

    “Forsi kont daqsxejn egoista u kont mhedi ħafna bix-xogħol tax-xandir li dejjem tani bosta sodisfazzjon,” qal darba meta reġgħu staqsewh dwar dan. “L-uniku dispjaċir li għandi li ma żżewwġitx huwa li m’għandix ulied, imma almenu llum ghandi s-sodisfazzjon li għandi ħafna neputijiet.”

    Beda l-karriera b’kumbinazzjoni

    “Fi żmien il-gwerra, meta kont għadni l-Liċeo, kienu jippubblikaw gazzetta jisimha ‘Young Malta’ u jien ktibt poeżija jisimha ‘The Flag’ u ppubblikawhieli fiha. Ftit wara ġejt mitlub biex immur naqra din il-poeżija fuq ir-Rediffusion u hekk għamilt,” jirrakkonta Charles dwar il-bidu tal-karriera tiegħu.

    “Iżda ftit wara seħħet kumbinazzjoni oħra… Kont qiegħed nistenna r-riżultati tal-eżamijiet peress li xtaqt inkompli nistudja l-università. U ġurnata waħda, il-ħabib tiegħi Ċensu Calleja, li kellu banka tal-lottu f’San Pawl il-Belt, u li jiena spiss kont neħodlu moħħu bid-diskors tiegħi, urieni avviż li kien jgħid li riedu announcer mar-Rediffusion. “Dan xogħol jgħodd għalik,” kien qalli, hekk kif għaddhieli l-gazzetta. “Isa, tħajjar.”

    Min jaf jekk Ċensu kienx xtaq xi naqra paċi mit-taħdit ta’ Charles? Li hu żgur hu illi meta Charles sema’ minnu, minn dawk kollha li applikaw, intagħżel hu u minn hemm bdiet il-karriera tiegħu.

    Vuċi distinta

    Kienu t-2 ta’ Marzu 1947 meta Charles għamel l-ewwel xandira tiegħu fuq ir-Rediffusion. Dak iż-żmien kien hemm Effie Ciantar inkarigat mill-programmi. Il-vuċi distinta ta’ Charles ma damitx ma ġiet rikonoxxuta u meta Ciantar xtaq iżid programm ieħor bil-Malti, hu staqsa lil Charles jekk kienx lest li jibda jagħmel programm ġdid bil-qari tar-rumanzi.

    “Jien kont inħobb naqra u l-idea għoġbitni,” qal Charles. “Dak iż-żmien fl-iskejjel kienu qed jistudjaw ir-rumanz ‘Raġel Bil-Għaqal’ ta’ Ġużè Galea u għalhekk iddeċidejna li nibdew minnu. Kien xogħol li mal-ewwel tani sodisfazzjon kbir u qrajt mijiet ta’ rumanzi!” …. Min qatt kellu jgħidlu li kien ser idum jaqra r-rumanzi proprju sal-aħħar nifs ta’ ħajtu?

    L-iżvilupp tax-xandir

    Tista’ tgħid li x-xandir Malti u Charles Arrigo kibru flimkien. Fl-1947 ir-Rediffusion kien ilu 12 il-sena għaddej, imma kollox kien baqa’ pjuttost fil-bidu. Fl-1950, Charles ġie appuntat bħala produttur tad-drama u tad-dokumentarji. F’dan iż-żmien huwa kien involut ukoll bħala attur mal-British Institute Players u mal-Atturi Theatre Group u għalhekk ma damx ma beda jieħu sehem fid-drammi li kien jipproduċi huwa stess u anki oħrajn. Aktar tard, meta fetaħ it-televiżjoni Malti, huwa ħa sehem ukoll f’diversi teleserials, fosthom: fil-parti tal-kappillan f”Il-Gaġġa’, bħala qassis f”Leli ta’ Ħaż-Żgħir’, bħala isqof f”Wirt’, bħala tabib f’ ‘Il-Madonna taċ-Ċoqqa’, u bħala kulunell f”Villa Sunset’. Interessanti nsemmu wkoll li hu kien ħa sehem fil-film klassiku ‘The Malta Story’.

    Għall-ħabta tal-1959, ir-Rediffusion iddeċidiet li tibgħat lill-produtturi Maltin l-Ingilterra sabiex dawn jitħarrġu b’mod aktar professjonali mal-BBC u Charles kien wieħed minnhom. “Hemmhekk ġejna ttrenjati f’bosta oqsma fosthom dwar kif isir l-editing, kif jiġu prodotti r-radjudrammi u kif nużaw leħinna aħjar,” ftakar Charles.

    Fl-1962, numru ta’ ħaddiema oħra, inkluż Charles, reġgħu ntbagħtu għand il-BBC, did-darba sabiex jitħarrġu fis-sengħa relatata mat-televiżjoni minħabba li f’Malta kienu qed isiru l-preparamenti biex jinfetaħ l-istazzjon Malti – Malta Television Service. U eventwalment kien Charles stess li fetaħ l-istazzjon.

    “Għalkemm kollox kien jidher miexi ħarir u sewwa dakinhar, kulħadd kellu eċċitament kbir fuqu,” stqarr Charles meta tkellem dwar din il-ġurnata. “Apparti li kien hemm il-preokkupazzjoni biex naraw li kollox imur sew, kellna wkoll id-dubju li l-udjenzi setgħu ma jieħdux grazzja mad-dehra tagħna. In-nies kienu ilhom jisimgħuna fuq ir-radju u ħafna kienu draw u tħabbu ma’ leħinna. Imma issa d-dubju tagħna kien x’ser tkun ir-reazzjoni tan-nies meta tara bixritna. Personalment kont diġà kelli popolarità mhux ħażin u bżajt li se jkun hemm min jgħid – ara, dak hu?! Imma għal grazzja t’Alla nkwetajna għalxejn, għax ma ġrax dak li tħassibna fuqu u n-nies laqgħuna tajjeb ħafna.”

    Fl-1971 Charles sar l-assistent kap tal-programmi tar-radju u tliet snin wara, hu laħaq bħala kap tad-drama u d-dokumentarji. Fl-1987 huwa ngħata r-responsabbiltà bħala deputat kap ta’ Xandir Malta u fl-1991 sar id-direttur eżekuttiv tal-board tal-Public Broadcasting Services u manager ta’ Television Malta.

    Staqsini 20

    Fost ix-xogħolijiet li jibqa’ magħruf għalihom hemm il-programm ‘Staqsini 20′ li hu kien introduċa f’Malta wara li n-nies kienet drat tisimgħu jixxandar bl-Ingliż minn fuq il-General Overseas Service tal-BBC.

    “Il-programm biddel ħafna ismijiet sakemm finalment sar magħruf bħala ‘Staqsini 20′. L-ewwel programm kien ixxandar għall-ħabta tal-1957 meta l-istudios tagħna kienu għadhom f’121 Triq Brittanja, l-Belt, illum magħrufa bħala Triq il-Melita. Dan kien studio żgħir ħafna u meta l-idea ta’ dan il-programm bil-Malti laqtet mill-ewwel l-immaġinazzjoni tas-semmiegħa, lanqas biss kien hemm post għan-nies kollha li xtaqu jattendu. Imbagħad f’Jannar tal-1958 konna mxejna għall-istudios tal-Guardamangia u hemmhekk konna aktar ixxamplati u n-nies setgħu jipparteċipaw b’aktar kumdità. Però ġie żmien meta l-popolarità ta’ dan il-programm tant kibret li ġieli tellgħajnih fit-Teatru Manoel,” irrakkonta Charles.

    Għal dawk li ma jiftakruhx il-programm ‘Staqsini 20′, nistgħu ngħidu li dan kien ibbażat fuq għażla ta’ kliem partikolari li kienu jibgħatu n-nies mid-djar, u panel ta’ individwi kien jipprova jaqta’ dan il-kliem permezz ta’ mistoqsijiet li kienu jagħmlu. Skont Charles, meta l-kliem ma kienx jinqata’ mill-panel, dawk li jkunu ssuġġerewhom, kienu jirbħu lapes tal-fidda.

    Kummentarji

    Ċertament, l-aktar aspett li Charles Arrigo baqa’ magħruf għalih kien ix-xogħol ta’ kummentatur f’bosta okkażżjonijiet statali u kif ukoll reliġjużi. Infatti hu kien wieħed minn tal-ewwel li ħareġ bl-outside broadcasting.

    “Il-kummentarji minn dejjem kienu għal qalbi għax permezz tagħhom stajt nieħu sehem dirett u mill-qrib fl-aktar avvenimenti importanti tal-gżejjer tagħna,” stqarr Charles. Infatti, fost id-diversi kummentarji tiegħu huwa għamel dak ta’ meta Malta saret Repubblika, meta żarna l-Papa Ġwanni Pawlu II, u meta waslet ir-Reġina Eliżabetta II f’pajjiżna.

    Kien ukoll l-ewwel wieħed li mar jagħmel il-kummentarju tal-Karnival t’Għawdex, għalkemm darba minnhom ammetta li l-Karnival ma kienx wisq għal qalbu….

    L-aħħar kummentarju li għamel seħħ tliet ġimgħat qabel miet u dan kien relatat mal-Pontifikal Solenni tal-Konsagrazzjoni Episkopali tal-E.T. Mons. Mario Grech, Isqof t’Għawdex.

    Kien ġentlom

    Fl-1995, Charles Arrigo ngħata l-Midalja Għall-Qadi Tar-Repubblika. Bosta minn dawk li ħadmu miegħu jiftakru s-serjetà u l-professjonalità li dejjem ħadem biha u li kien jesiġi anki minn dawk kollha ta’ madwaru. Madanakollu, Charles baqa’ msemmi wkoll għal kemm kien iħobb jagħti daqqa t’id lil dak li jkun biex anki hu jirnexxi f’dak kollu li jkun qed jagħmel.

    Skont oħtu Evelyn, Charles kellu karattru sod u perfezzjonist u kien kapaċi jċanfrek waħda sewwa jekk ma timxix mar-regoli. Iżda mbagħad kien jgħaddilu wkoll malajr u ma kontx iddum ma tara xi tbissima fuq xufftejh.

    Hu spiss kien isostni illi biex wieħed ipoġġi wara mikrofonu jew quddiem kamera, kellu jkun ippreparat sewwa. “Għandna dejjem inżommu f’moħħna li aħna nkunu qed niġu mistiedna nidħlu fid-djar tan-nies u għalhekk irridu nuru serjetà u professjonalità, kemm fl-ilbies, kemm fil-komportament u anki fil-preparazzjoni li nagħmlu. Jekk wieħed ma jkunx imħejji biżżejjed, ikun qed jonqos bil-kbir kemm lejn is-semmiegħa u kif ukoll lejn it-telespettaturi. F’każ bħal dan, ikun ħafna aħjar jekk wieħed jibqa’ d-dar u ma jippreżenta ruħu quddiem ħadd!”

    Meta darba staqsewh kif jixtieq li jibqgħu jiftakruh in-nies, ir-risposta tiegħu kienet: “Jiena m’għandi l-ebda pretensjonijiet li n-nies se jibqgħu jiftakruni b’xi mod jew ieħor. Imma nispera li jekk jiftakru fija jgħidu: Charles Arrigo kien ġentlom.”

    It-tmiem

    Charles Arrigo ħalliena fl-2006. Miet għall-għarrieda, l-istess bħal ommu, waqt li kien qiegħed ix-xogħol – jaqra silta ta’ rumanz ġdid tal-kollega tiegħu Charles Abela Mizzi u jevalwa l-programmi li kellhom isiru.

    “Kont qed nistennieh għall-ikel,” qaltli Evelyn imbikkma. “Ftit tas-siegħat qabel kien ċempilli kif jagħmel is-soltu biex jara x’kont se nsajjar. Għedtlu ravjul t’Għawdex illum. Kien iħobbu ħafna. Qalli nċempillek qabel nitlaq ħalli titfgħu fil-misħun. Imma sfortunatament dit-telefonata ma waslet qatt. Twieled u miet fix-xandir. U jiena bqajt b’qalbi maqsuma li tlift lill-għażiż ħija b’mod tant ħesrem bla ma qatt kelli ċ-ċans li nsellimlu għall-aħħar darba.”

    (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (18 il-parti) fit-Torċa tal-14 ta’ Settembru 2014)

    2014.09.14 / no responses / Category: Torca - Features & Articles